Tôi thường tự hỏi, và cũng mời quý vị cùng tự hỏi: trong hai tuần qua, mình có làm gì khiến chính mình buồn không? Mình có làm gì khiến người thân, bạn bè hay những người xung quanh buồn không?

Nhiều người sẽ nghĩ: “Tôi sống hiền lành, đâu có làm gì sai mà phải sám hối?”. Nhưng hãy nhìn lại, chỉ cần trong lòng mình còn buồn, còn bực, còn khó chịu, thì đó đã là dấu hiệu của tâm sân. Khi mình giận chính mình, trách chính mình, hay ôm ấp những bực dọc với người khác, tức là mình đang làm tổn thương thân tâm này.

Không chỉ có buồn, ngay cả vui cũng cần được soi chiếu. Có những niềm vui làm mình mất chánh niệm, có những hân hoan khiến mình trở nên vô tâm. Đôi khi mình cười, nhưng nụ cười đó lại làm người khác đau. Đôi khi mình vui, nhưng niềm vui ấy lại được xây trên sự mất mát của những sinh mạng khác. Vì vậy, từng lời nói, từng hành động, từng bước chân trong đời sống này đều có thể tạo ra hệ quả, dù mình có ý thức hay không.

Ta thường nói “nghiệp của tôi nó vậy”, như thể đó là một điều đã được an bài. Nhưng thật ra, nghiệp không chờ đến những việc lớn. Ngay trong từng sát-na, từng ý niệm, mình đang tạo nghiệp. Khi người khác nói lời không hay, làm mình phiền, phản ứng tự nhiên là đáp trả. Nhưng chính phản ứng đó lại tiếp tục tạo nghiệp.

Nếu có thực tập, ngay giây phút đó mình biết dừng lại. Trở về với hơi thở. Thở vào, thở ra. Cho mình một khoảng lặng để tự hỏi: “Mình có góp phần gì trong chuyện này không?”. Nhờ một nhịp dừng lại như vậy, phản ứng của mình sẽ khác đi - nhẹ hơn, chậm hơn và có hiểu hơn.

Khi người khác nói những lời làm mình tổn thương, đó là mũi tên thứ nhất. Mũi tên này gây đau, nhưng chưa đủ để làm mình gục ngã. Mũi tên thứ hai là sự bực tức, oán giận, không chấp nhận - chính mình bắn vào mình. Nếu mình biết mỉm cười chấp nhận, mình chỉ có đau mà không khổ. Nếu mình phản ứng bằng sân hận, mình sẽ vừa đau vừa khổ.

Cho nên, sám hối là cần thiết. “Sám” là ăn năn những điều đã làm, “hối” là nguyện không lặp lại nữa. Sám hối không phải là nghi thức, mà là một tiến trình chuyển hóa. Nhìn lại quá khứ để không lặp lại trong hiện tại.

Để sám hối sâu hơn, cần thực tập “phát lồ”. “Phát” là khởi lên từ tâm, “lồ” là nói ra sự thật. Khi có lỗi với ai, hãy bước tới và nói lời xin lỗi. Khi trong lòng có khổ, hãy nói ra. Dám nói thật là dám buông bỏ bản ngã.

Nhiều người khổ không phải vì hoàn cảnh, mà vì không dám đối diện với sự thật. Người ta thường tạo ra những lớp vỏ: tỏ ra mạnh mẽ để che đi sự yếu đuối, im lặng để tránh bị đánh giá. Nhưng chính những lớp vỏ đó làm cho mình không còn kết nối được với nhau.

Trong đời sống gia đình, nếu có điều gì không ổn, đừng im lặng chịu đựng hay phản ứng gay gắt. Hãy nói: “Tôi đang khổ”, “Tôi đang buồn”. Chỉ cần nhìn thẳng và nói thật, sự chuyển hóa đã bắt đầu.

Muốn sống an, trước hết phải có chánh kiến - cái thấy đúng. Thấy đúng thì nghĩ đúng, nói đúng và làm đúng. Người tu cần tập trung tâm ý, sống với chánh niệm: làm gì biết đó, thân ở đâu tâm ở đó. Nhờ vậy, tâm không tán loạn.

Một điều rất quan trọng là phải tự chịu trách nhiệm về chính mình. Lời nói của mình, hành động của mình, suy nghĩ của mình - mình phải chịu trách nhiệm. Khi còn trách người, trách hoàn cảnh, nghĩa là mình đang trao quyền điều khiển cuộc đời mình cho người khác.

Khi mình chịu trách nhiệm, mình mới có nội lực. Khi mình thôi trách móc, mình mới thấy rõ: đúng là do mình tạo, sai cũng do mình chọn.

Thường chúng ta hay nhìn lỗi người khác mà quên nhìn lại mình. Nhưng môi trường xung quanh chỉ là tấm gương phản chiếu tâm thức của mình. Khi mình bực bội, hãy hỏi: “Tâm mình đang thế nào?”. Đó chính là sám hối.

Muốn thực tập được, cần có kỷ luật. Những quyết định trong vài giây đầu tiên rất quan trọng. Khi chuông báo thức vang lên, nếu trong 5 giây mình quyết định đứng dậy, mình sẽ làm chủ được ngày mới. Nếu chần chừ, tâm sẽ tìm đủ lý do để trì hoãn.

Đừng chờ có động lực rồi mới làm. Chính hành động mới tạo ra động lực. Trong tu tập cũng vậy, đừng chờ tâm an rồi mới ngồi thiền. Hãy thực tập ngay trong hiện tại.

Tôi mong mỗi người hãy học cách mỉm cười trước hoàn cảnh. Nụ cười đó là sự tỉnh thức. Khi mình mỉm cười thay vì phản ứng, mình đang ngăn không cho những hạt giống bất thiện tiếp tục lớn lên.

Mỗi người hãy làm chủ chính mình, làm chủ cảm xúc, chịu trách nhiệm với từng suy nghĩ, lời nói và hành động. Khi chánh niệm có mặt, tham sẽ giảm, sân sẽ nhẹ, si sẽ tan.

Chỉ khi tự mình thắp đuốc lên mà đi, tự đưa mình vào nếp sống chánh niệm, giữ vững kỷ luật với thân tâm thì bình an mới thật sự có mặt.