Hàng ngàn Tăng Ni, Phật tử dự Đại lễ Phật đản - Vesak 2019 tại Việt Nam Quốc Tự. Ảnh: Đăng Huy

Đại hội đại biểu Phật giáo TP.HCM lần thứ I, nhiệm kỳ 2026 - 2031 diễn ra vào ngày 4 và 5/4, tại Việt Nam Quốc Tự không chỉ là một sự kiện hành chính hay tổ chức. Qua đây, đánh dấu một bước ngoặt: lần đầu tiên sau sáp nhập, một thực thể Phật giáo mới - rộng hơn, đông hơn, phức hợp hơn - chính thức bước vào một giai đoạn vận hành với quy mô chưa từng có.

Điểm đáng chú ý nhất của nhiệm kỳ vừa qua không phải chỉ ở con số hay sự kiện, mà là tinh thần “đưa mọi Phật sự lên quỹ đạo tu học” - một định hướng mang tính bản thể. Khi hành chính, tổ chức, truyền thông hay từ thiện đều đặt trên nền tảng tu học, đó không chỉ là cách làm việc, mà là cách giữ đạo. Và chính đây là nền tảng quan trọng để Phật giáo TP.HCM bước vào giai đoạn mới mà không đánh mất chính mình.

Nhìn lại, Phật giáo TP.HCM đã có những thành tựu đáng ghi nhận: tổ chức thành công Vesak Liên Hiệp Quốc 2025, duy trì các hoạt động nghi lễ, giáo dục, từ thiện với quy mô lớn, đóng góp hàng ngàn tỷ đồng cho an sinh xã hội . Nhưng phía sau những thành tựu ấy, cũng lộ ra những vấn đề mang tính cấu trúc - những thách thức không chỉ của TP.HCM, mà của Phật giáo Việt Nam nói chung.

Đó là áp lực của thời đại số, khi người tu không còn ở trong “không gian tĩnh” mà bước ra giữa một xã hội đầy truyền thông, nơi mọi hành vi đều có thể bị quan sát, bình luận, thậm chí bị hiểu sai . Đó là sự “lệch trục” trong giáo dục, khi bằng cấp tăng nhưng chiều sâu nội tâm chưa theo kịp. Đó là nguy cơ “thế tục hóa” khi ranh giới giữa hoằng pháp và xây dựng hình ảnh cá nhân trở nên mong manh.

Những vấn đề ấy, nếu không được nhìn thẳng, sẽ trở thành lực cản cho sự phát triển. Vì vậy, câu hỏi đặt ra không phải là Phật giáo TP.HCM có thể phát triển hay không, mà là phát triển theo hướng nào.

Thiết nghĩ, cần tái định nghĩa “quản trị Giáo hội” trong bối cảnh mới. Một Giáo hội với quy mô lớn không thể vận hành theo cách cũ. Việc số hóa hành chính, chuẩn hóa quy trình, giảm tải thủ tục cho Tăng Ni không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là điều kiện để người tu trở về đúng sứ mệnh: tu học và hoằng pháp. Công nghệ, nếu được sử dụng đúng, sẽ không làm mất chất tu, mà ngược lại, giúp bảo vệ, lan tỏa Phật giáo.

Song song đó, vấn đề cốt lõi vẫn là con người, cụ thể là Tăng Ni. Một Giáo hội mạnh không nằm ở số lượng, mà ở chất lượng Tăng đoàn. Điều này đòi hỏi một chiến lược dài hạn: siết chặt đầu vào, nâng cao chất lượng đào tạo, và quan trọng hơn, nuôi dưỡng lý tưởng xuất gia, rằng người tu phải có lý tưởng giải thoát, đó là “la bàn” định hướng cho mọi hành vi.

Nếu thiếu lý tưởng, người tu dễ bị cuốn vào hình thức. Nếu thiếu nội lực, công nghệ sẽ trở thành chủ nhân thay vì công cụ.

Một hướng đi quan trọng khác là giáo dục Phật giáo. Không chỉ đào tạo Tăng Ni, mà còn phải đào tạo “người hoằng pháp của thời đại mới”. Điều này đòi hỏi tích hợp các lĩnh vực như tâm lý học, truyền thông, kỹ năng tham vấn - những nhu cầu rất thực của xã hội hiện đại. Người dân hôm nay không chỉ cần nghe pháp, mà cần được hiểu, được chữa lành. Đây chính là nơi Phật giáo có tiềm năng lớn: trở thành một “hệ sinh thái tinh thần” cho xã hội.

Đặc biệt, giới trẻ cần được quan tâm sâu sắc. Trong một xã hội hiện đại, nhiều thách thức, người trẻ đang thiếu một điểm tựa tinh thần. Nếu Phật giáo chỉ dừng ở nghi lễ, sẽ khó chạm đến họ. Nhưng nếu biết đổi mới phương thức - tổ chức các khóa tu trải nghiệm, hoạt động thiện nguyện, kỹ năng sống - thì Phật giáo có thể trở thành một phần tự nhiên trong đời sống của họ. Điều này đòi hỏi một sự chuyển dịch: từ “truyền đạt giáo lý” sang “đồng hành với đời sống”.

Một Giáo hội lý tưởng trong giai đoạn mới không chỉ là nơi tổ chức nghi lễ, mà là nơi nuôi dưỡng con người. Ảnh: Đăng Huy

Một điểm quan trọng khác là truyền thông. Trong bối cảnh thông tin nhiễu loạn, nếu không có một hệ thống truyền thông chính thống, thống nhất, thì Phật giáo rất dễ bị hiểu sai, thậm chí bị lợi dụng. Do đó, xây dựng một “hệ sinh thái truyền thông Phật giáo” - từ nội dung, hình ảnh đến nền tảng - là một nhiệm vụ cấp thiết.

Phật giáo TP.HCM có một lợi thế đặc biệt: luôn gắn bó với đời sống xã hội. Từ các hoạt động từ thiện, tri ân, đến những chương trình đồng hành cùng người dân trong đại dịch, tất cả đều thể hiện một tinh thần nhập thế mạnh mẽ. Đây không chỉ là truyền thống, mà là con đường phát triển bền vững. Nhưng nhập thế không có nghĩa là hòa tan, thỏa hiệp, mà là giữ được cốt lõi tu học, đồng thời mở rộng ảnh hưởng ra xã hội.

Một Giáo hội lý tưởng trong giai đoạn mới không chỉ là nơi tổ chức nghi lễ, mà là nơi nuôi dưỡng con người. Không chỉ là nơi truyền bá giáo lý, mà là nơi tạo ra giá trị sống. Không chỉ là một tổ chức tôn giáo, mà là một nguồn lực văn hóa - đạo đức của xã hội. Để làm được điều đó, cần một sự chuyển hóa từ bên trong: từ mỗi Tăng Ni, mỗi tự viện, mỗi Phật tử, trong tinh thần "tứ chúng đồng tu".

Đại hội lần này, với chủ đề “Kỷ cương - Đổi mới - Hiệu lực - Hiệu quả”, không chỉ là khẩu hiệu, ở đó đặt ra một yêu cầu cấp thiết: vừa giữ vững kỷ cương, vừa dám đổi mới. Cố nhiên, đổi mới ở đây không phải là thay đổi hình thức, mà là làm mới chính mình trong cách nghĩ, cách làm, cách tu.

Phật giáo TP.HCM đang đứng trước một cơ hội lớn. Nhưng cơ hội chỉ trở thành hiện thực khi có đủ trí tuệ để nhận ra, và đủ bản lĩnh để thực hiện. Giữ được gốc rễ, mở được cánh cửa, đi được con đường trung đạo - đó có lẽ là hướng đi cần thiết.

Nếu làm được vậy, không chỉ TP.HCM, mà cả Phật giáo Việt Nam sẽ có thêm một hình mẫu: một Giáo hội hiện đại mà vẫn sâu, nhập thế mà vẫn tĩnh, phát triển mà không đánh mất mình.