Vì quá ấn tượng với những hiện tượng ấy, nhiều người cho rằng mình đã đạt được thành tựu tâm linh. Trong Phật giáo, đây là điều cần hết sức thận trọng, bởi không phải mọi trạng thái xuất hiện trong lúc thiền đều là dấu hiệu của tiến bộ.

Các bậc thiền sư thường nhắc đến hiện tượng mà người tu dễ ngộ nhận - những biểu hiện bên ngoài hoặc những kinh nghiệm nội tâm khiến hành giả lầm tưởng mình đã chứng đắc hay đã thấy được chân lý. Chúng có thể xuất hiện do tâm định, do tưởng tượng, do kỳ vọng hoặc do nhiều điều kiện tâm lý khác.

Một trong những dấu hiệu dễ gặp là quá say mê những cảm giác dễ chịu khi ngồi thiền. Khi tâm trở nên nhẹ nhàng, an lạc hoặc hỷ lạc, hành giả liền mong muốn trạng thái ấy kéo dài và tìm mọi cách để lặp lại. Chính sự bám chấp ấy lại trở thành chướng ngại cho trí tuệ phát triển.

Một biểu hiện khác là thích kể cho người khác nghe về những "kinh nghiệm đặc biệt" của mình. Càng mong được công nhận là người tu giỏi, tâm ngã mạn càng dễ sinh khởi. Trong khi đó, sự tiến bộ thật sự trong thiền thường đi kèm với khiêm cung, ít nói về bản thân và càng thấy mình còn nhiều điều cần học.

Không ít người còn đồng nhất những hiện tượng như thấy hào quang, thấy hình ảnh, nghe âm thanh hay có linh cảm đặc biệt với sự giác ngộ. Tuy nhiên, theo giáo lý, những hiện tượng ấy nếu có xuất hiện cũng chỉ là các pháp sinh diệt. Điều quan trọng không phải là chúng xuất hiện hay biến mất, mà là hành giả có thấy được bản chất vô thường của chúng hay không.

Một dấu hiệu khác của "giả tướng thiền" là chỉ thích ngồi thiền khi có cảm giác dễ chịu, nhưng khi bước vào đời sống thường ngày lại dễ nổi nóng, tham lam, cố chấp hoặc hơn thua như trước. Nếu việc hành thiền không giúp chuyển hóa cách sống thì cần xem lại phương pháp và thái độ tu tập của mình.

Ngược lại, dấu hiệu của sự thực hành đúng đắn thường rất bình dị. Người hành thiền dần nhận ra các trạng thái của thân và tâm đang sinh rồi diệt, bớt phản ứng trước hoàn cảnh, biết quan sát cảm xúc thay vì chạy theo chúng. Họ không nhất thiết có những trải nghiệm kỳ lạ, nhưng đời sống lại ngày càng an ổn và tỉnh thức hơn.

Các vị thiền sư thường khuyên rằng, khi bất kỳ hiện tượng nào xuất hiện trong lúc thiền - dù dễ chịu hay khó chịu - cũng chỉ nên ghi nhận rồi tiếp tục quan sát. Đừng vui mừng quá mức khi có trải nghiệm đẹp, cũng đừng lo sợ khi gặp hiện tượng lạ. Mọi pháp đều vô thường và không phải là mục tiêu của sự tu tập.

Mục đích của thiền không phải để tìm kiếm những cảm giác đặc biệt, mà là phát triển chánh niệm và trí tuệ, thấy rõ vô thường, khổ và vô ngã nơi mọi hiện tượng. Khi trí tuệ lớn dần, sự chấp thủ vào các trạng thái thiền cũng dần tan biến.

Vì vậy, nếu trên đường tu xuất hiện những điều khác thường, thay vì vội xem đó là thành tựu, người hành giả nên giữ tâm bình thản, tiếp tục quan sát và nếu cần thì tham khảo sự hướng dẫn của vị thầy có kinh nghiệm. Thiền không được đo bằng những trải nghiệm kỳ lạ, mà bằng mức độ giảm bớt tham, sân, si trong đời sống hằng ngày. Đó mới là dấu hiệu đáng tin cậy nhất của sự tiến bộ trên con đường tu tập.