Điều gây ám ảnh không chỉ là số người bị hại, mà còn ở chỗ gia đình họ được cho là không quen biết, không có mâu thuẫn với nghi phạm. Chỉ trong một đêm, cơn giận của một người đã tràn qua ranh giới, tước đoạt sinh mạng của những người hoàn toàn vô can.

Theo lời khai ban đầu được cơ quan điều tra công bố ngày 3/9, nghi phạm Nguyễn Đức Anh (21 tuổi) nảy sinh ý định sát hại bạn gái sau khi bị chia tay. Sau khi uống rượu, người này mang dao đến nhà cô gái nhưng không đột nhập được, sau đó trèo sang nhà bên cạnh và tấn công bốn người. Vụ án vẫn đang được điều tra, trách nhiệm và các tình tiết cụ thể cần được kết luận theo pháp luật.

Đây không phải lần đầu dư luận đối diện những vụ bạo lực khởi phát từ mâu thuẫn tình cảm. Tháng 3/2026, một người đàn ông ở Hưng Yên bị xác định đã sát hại vợ cùng một người khác rồi tử vong trong ôtô. Trước đó, Đồng Nai từng xảy ra nhiều vụ ghen tuông dẫn đến phóng hỏa, làm cả người liên quan lẫn người vô can thiệt mạng. Những bi kịch khác nhau nhưng cùng cho thấy một mẫu hình đáng báo động: tình cảm bị biến thành quyền chiếm hữu.

Trước các vụ án liên tiếp, dư luận dễ thốt lên rằng, cái ác đang tràn lan và con người ngày càng máu lạnh. Cảm giác bất an ấy là có thật, nhất là khi mạng xã hội đưa những hình ảnh kinh hoàng đến từng màn hình di động chỉ sau vài phút. Tuy nhiên, không nên vội khẳng định tội ác gia tăng nếu chưa có dữ liệu đầy đủ. Điều chắc chắn hơn là mỗi vụ án đang phơi bày những lỗ hổng trong giáo dục cảm xúc, phòng ngừa bạo lực và khả năng can thiệp sớm.

Dưới ánh sáng Phật giáo, cái ác không phải một thực thể bí ẩn từ bên ngoài nhập vào con người mà được hình thành khi những tâm bất thiện được nuôi dưỡng, biện minh và chuyển thành hành động. Tham muốn chiếm giữ, sân hận vì không đạt điều mình muốn, si mê không thấy hậu quả có thể kết hợp thành sức tàn phá khủng khiếp. Một niệm ác nếu được nhận diện có thể dừng lại, còn nếu liên tục được tưới tẩm, nó sẽ tìm cách biểu hiện.

Trong vụ việc này, điều cần được nhìn sâu là sự chuyển hóa từ yêu sang hận. Tình yêu chân chính thừa nhận tự do của người mình yêu, kể cả quyền rời khỏi một mối quan hệ. Khi một người cho rằng “không thuộc về tôi thì không được thuộc về ai”, đó không còn là yêu mà là ái nhiễm, chấp thủ và quyền lực. Nỗi đau bị từ chối là có thật, nhưng không ai được dùng nỗi đau của mình làm giấy phép gây đau cho người khác.

Phật giáo không phủ nhận cảm xúc giận dữ. Đức Phật dạy nhận diện sân hận vì Ngài hiểu nó có thể thiêu đốt người đang ôm giữ trước khi làm hại người khác. Cơn giận thường dựng lên một câu chuyện trong đó bản thân là nạn nhân tuyệt đối, đối phương đáng bị trừng phạt và mọi hành động trả đũa đều có lý. Khi chánh niệm vắng mặt, con người không còn thấy một sinh mạng trước mắt, chỉ thấy vật cản cần loại bỏ.

Rượu xuất hiện trước nhiều hành vi bạo lực không phải một chi tiết nhỏ. Chất gây say làm suy giảm khả năng phán đoán, tăng tính bốc đồng và tháo bỏ những giới hạn vốn giữ hành vi trong khuôn phép. Tuy nhiên, say rượu không phải lý do để miễn trách nhiệm. Trong năm giới của người Phật tử, giới không sử dụng chất gây say chính là hàng rào bảo vệ sự tỉnh thức và ngăn một người trượt sang những lỗi lầm nghiêm trọng hơn.

Tội ác đặc biệt nghiêm trọng hiếm khi chỉ sinh ra trong khoảnh khắc. Trước đó có thể đã xuất hiện lời đe dọa, sự kiểm soát điện thoại, theo dõi, ghen tuông cực đoan, phá đồ, hành hung hoặc tuyên bố sẽ giết người rồi tự sát. Đa số, ta thường xem những dấu hiệu ấy là “chuyện yêu đương”, đợi đến khi máu đổ mới gọi là nguy hiểm. Phòng ngừa phải bắt đầu từ lúc một người không chấp nhận lời chia tay, chứ không phải khi họ đã cầm dao tìm đến.

Nói về tham, sân, si không có nghĩa làm mờ trách nhiệm hình sự. Nhân quả trong đạo Phật không thay thế luật pháp, càng không thể được dùng để khuyên gia đình nạn nhân cam chịu. Người gây án phải chịu trách nhiệm tương xứng, người bị hại cần được bảo vệ và bồi thường theo quy định. Từ bi không phải khoan dung vô điều kiện với bạo lực. Ngăn người ác tiếp tục gây hại cũng là bảo vệ họ khỏi tạo thêm nghiệp dữ.

Cũng không nên vội gắn mọi hành vi tàn bạo với bệnh tâm thần. Phần lớn người có vấn đề sức khỏe tâm thần không bạo lực và chính họ thường là nạn nhân của kỳ thị. Chỉ cơ quan chuyên môn mới có thể đánh giá tình trạng tâm lý, năng lực nhận thức và điều khiển hành vi của nghi phạm. Điều xã hội cần là dịch vụ tham vấn dễ tiếp cận, đồng thời không biến “mất kiểm soát” thành cách nói giảm nhẹ cho sự chuẩn bị và lựa chọn phạm tội.

Gia đình là nơi đầu tiên phải dạy trẻ em cách chịu đựng sự không vừa ý. Một đứa trẻ được đáp ứng mọi yêu cầu, không bao giờ phải xin lỗi và thường xuyên chứng kiến người lớn giải quyết xung đột bằng đe dọa sẽ khó hình thành giới hạn. Đặc biệt, con trai cần được dạy rằng buồn, khóc hoặc tìm người giúp đỡ không làm giảm nam tính; kiểm soát bạn gái, dùng bạo lực và trả thù mới là biểu hiện của sự yếu kém.

Nhà trường cũng không thể chỉ dạy kiến thức mà bỏ trống kỹ năng xây dựng mối quan hệ. Học sinh cần học cách nhận diện mối quan hệ độc hại, tôn trọng sự đồng thuận, tiếp nhận lời từ chối và kết thúc tình cảm không bạo lực. Những bài học này phải đi vào tình huống thật, từ việc nhắn tin dồn dập, phát tán ảnh riêng tư đến theo dõi người yêu cũ. Biết giải một phương trình nhưng không biết xử lý cơn giận vẫn là một khiếm khuyết giáo dục nghiêm trọng.

Với người đang muốn rời một quan hệ có dấu hiệu kiểm soát, lời khuyên “hãy nói chuyện cho rõ” đôi khi chưa đủ an toàn. Cần có kế hoạch chia tay tại nơi công cộng, thông báo cho gia đình, lưu lại lời đe dọa, thay đổi mật khẩu và liên hệ cơ quan chức năng khi có nguy cơ. Người thân không nên xem nhẹ những câu như “nếu bỏ tôi, tôi sẽ giết” chỉ vì chúng được nói trong lúc nóng giận hoặc say rượu.

Cộng đồng và cơ quan hữu trách giữ vai trò đặc biệt trong can thiệp sớm. Khi nhận tin một người mang hung khí, đe dọa giết hoặc tìm cách đột nhập, nguy cơ phải được đánh giá ở mức cao. Cảnh sát, tổ dân phố, nhà trường và gia đình cần có đầu mối phối hợp, cơ chế phản ứng nhanh và biện pháp bảo vệ người bị đe dọa. Nhiều mạng người có thể được cứu nếu lời cầu cứu được nghe như một cảnh báo thật.

Việc quản lý hung khí và xử lý hành vi đe dọa cũng cần nghiêm hơn. Không thể chờ hậu quả xảy ra mới xem xét mức độ nguy hiểm. Những trường hợp mang dao tìm người yêu cũ, phá cửa, bám theo hoặc công khai kế hoạch trả thù phải được lập hồ sơ, ngăn chặn và buộc tiếp cận tư vấn khi phù hợp. Pháp luật cần tạo ra rào chắn đủ sớm để hỗ trợ phần lương tri đang suy yếu trong một con người.

Truyền thông có trách nhiệm đưa tin để cảnh báo nhưng không được biến tội ác thành sản phẩm kích thích tò mò. Việc lặp lại hình ảnh máu me, mô tả quá chi tiết cách gây án hoặc xây dựng nghi phạm như một nhân vật nổi tiếng có thể làm tổn thương gia đình nạn nhân và tạo hiệu ứng bắt chước. Tin tức nên tập trung vào hậu quả, dấu hiệu phòng ngừa, kênh hỗ trợ và trách nhiệm pháp lý, thay vì khai thác sự rùng rợn.

Các cơ sở Phật giáo có thể tham gia phòng ngừa bằng những chương trình thiết thực hơn lời khuyên “buông bỏ”. Những khóa học quản trị cơn giận, tham vấn tiền hôn nhân, giao tiếp bất bạo động, cai nghiện rượu và hỗ trợ người vừa đổ vỡ tình cảm cần được tổ chức với sự tham gia của chuyên gia. Khi một người tìm đến chùa trong khủng hoảng, điều họ cần có thể là người biết lắng nghe và hướng dẫn chuyên môn, không chỉ một bài kinh nhiều triết lý.

Từ bi phải được đặt bên cạnh trí tuệ và dũng khí. Ta thương người đang bị cơn sân thiêu đốt, nhưng phải quyết liệt ngăn bàn tay họ gây hại. Ta mong người phạm tội có cơ hội nhận ra lỗi lầm, nhưng trước hết phải đứng về phía sinh mạng bị đe dọa. Nhân ái không có nghĩa là xử lý nhẹ mọi hành vi, mà là không bỏ mặc bất kỳ dấu hiệu bạo lực nào cho đến khi quá muộn.

Cái ác không bỗng nhiên phủ kín cuộc đời - nó lớn dần trong những lần con người nuôi hận, xem người khác là tài sản, dùng rượu để trốn tránh và được xung quanh bỏ qua các lời đe dọa. Muốn ngăn một thảm án, luật pháp phải đi trước hung khí, giáo dục phải đi trước cơn giận và lòng từ phải đi trước sự vô cảm.

Giữ giới không chỉ để có phước, đó là cách bảo vệ mạng sống của mình và người khác giữa một xã hội đang rất cần những con người biết dừng lại.