Nhiều ngôi chùa nằm trên núi, ven sông hoặc trong khu dân cư thấp trũng. Đây là những vị trí đẹp và có giá trị lịch sử, nhưng cũng dễ chịu ảnh hưởng khi thời tiết ngày càng cực đoan. Mưa lớn có thể làm sạt mái dốc; nắng kéo dài gây thiếu nước; triều cường và ngập đô thị làm hư hại công trình.

Thích ứng với biến đổi khí hậu trước hết cần bắt đầu từ việc nhận diện rủi ro. Nhà chùa nên biết khu vực nào dễ ngập, cây nào có nguy cơ gãy đổ, hệ thống điện có an toàn khi mưa lớn và lối thoát hiểm có đáp ứng lúc đông người hay không.

Với tự viện có địa hình dốc, việc xây dựng phải hạn chế làm mất thảm thực vật và thay đổi dòng chảy. Bê tông hóa quá mức khiến nước mưa khó thấm, dễ gây xói lở hoặc ngập cục bộ. Giữ cây bản địa, tạo bề mặt thấm nước và kiểm tra hệ thống thoát nước là những giải pháp thiết thực.

Một “ngôi chùa xanh” cũng cần giảm tiêu thụ năng lượng. Không gian thông gió tự nhiên, thiết bị tiết kiệm điện, mái che phù hợp và điện mặt trời nếu đủ điều kiện có thể giảm chi phí vận hành. Tuy nhiên, mọi cải tạo phải tôn trọng kiến trúc, di sản và quy định chuyên môn.

Nước là vấn đề ngày càng quan trọng. Chùa có thể lắp thiết bị tiết kiệm nước, sửa sớm các điểm rò rỉ, thu nước mưa cho việc tưới cây và lựa chọn cây xanh phù hợp khí hậu địa phương. Những việc nhỏ nhưng được thực hiện thường xuyên sẽ tạo ra thay đổi đáng kể.

Bếp chùa cũng là nơi có thể giảm phát thải và chất thải. Việc tính toán số suất ăn, hạn chế thực phẩm dư, phân loại rác hữu cơ và không dùng đồ nhựa một lần giúp hoạt động cúng lễ trở nên nhẹ nhàng hơn với môi trường.

Điều quan trọng khác là chuẩn bị phương án ứng phó thiên tai. Chùa thường có sân rộng, nhà sinh hoạt chung và mạng lưới tình nguyện viên nên có thể trở thành nơi hỗ trợ tạm thời cho cộng đồng. Nhưng để làm được, cần có kế hoạch sơ tán, nước sạch, dụng cụ sơ cứu, danh sách người phụ trách và sự phối hợp với chính quyền.

Tăng ni, Phật tử cũng nên được hướng dẫn kỹ năng phòng cháy, cứu hộ ban đầu và bảo vệ trẻ em, người cao tuổi khi xảy ra sự cố. Lòng từ trong tình huống khẩn cấp phải được chuyển thành năng lực hành động, không chỉ dừng ở lời cầu nguyện.

Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc ghi nhận các cơ sở tôn giáo trên thế giới có thể dẫn dắt bằng việc chuyển sang hạ tầng bền vững, truyền thông kiến thức khí hậu và sử dụng công trình tôn giáo trong phục hồi sau thiên tai.

Không phải ngôi chùa nào cũng có đủ kinh phí để cải tạo lớn. Nhưng mọi chùa đều có thể bắt đầu bằng kiểm toán điện nước, bỏ bớt nhựa dùng một lần, chăm cây đúng cách, phân loại rác và lập phương án an toàn khi mưa bão.

Đức Phật dạy về duyên sinh: không có sự vật nào tồn tại biệt lập. Chùa, con người, cây rừng, nguồn nước và khí hậu cùng nằm trong mạng lưới tương thuộc ấy. Bảo vệ môi trường quanh chùa cũng chính là bảo vệ sự tu học và bình an của cộng đồng.

Một mái chùa thích ứng tốt không chỉ đứng vững trước mưa nắng. Nơi ấy còn giúp con người hiểu rằng chăm sóc Trái đất là một hình thức thực hành lòng biết ơn.