Con cua có thể từng là anh em của ta, ăn cua là tạo nghiệp: Nhìn từ giáo lý nghiệp và luân hồi của đạo Phật

Có một câu chuyện đang gây tranh luận: Một người tham gia phóng sinh cua biển, nói rằng ăn cua là tạo nghiệp, cảnh luộc cua là cảnh đại địa ngục, bởi con người và những con cua có thể từng là cha mẹ, anh em của nhau qua nhiều kiếp luân hồi.

Có người cho rằng đó là mê tín, phát ngôn phản khoa học, thậm chí không đúng với giáo lý Phật giáo.

Nhưng nếu nhìn từ kinh điển Phật giáo, đặc biệt là tư tưởng Đại thừa, cần phải đặt một câu hỏi ngược lại: Những điều người ấy nói thực sự xa lạ với giáo lý nhà Phật, hay chính là sự diễn đạt một cách bình dân về những tư tưởng rất sâu sắc của đạo Phật?

Muốn trả lời câu hỏi này, cần trở về với hai nền tảng căn bản của Phật giáo: Nghiệp và luân hồi.

Đây không phải những khái niệm phụ thuộc vào một quan niệm đạo đức cá nhân. Chúng là những trụ cột trong cách Phật giáo lý giải sự tồn tại của chúng sinh, mối quan hệ giữa các sinh mệnh và con đường giải thoát khỏi khổ đau.

1. NGHIỆP KHÔNG CHỈ NẰM Ở NHÁT DAO CỦA NGƯỜI GIẾT, MÀ BẮT ĐẦU TỪ TÂM VÀ Ý MUỐN

Một trong những hiểu lầm phổ biến về nghiệp trong Phật giáo là cho rằng chỉ người trực tiếp giết một sinh vật mới tạo nghiệp sát sinh.

Thực ra, quan niệm về nghiệp trong Phật giáo sâu sắc hơn nhiều.

Trong Tăng Chi Bộ Kinh, chương Sáu pháp, kinh Nibbedhika (AN 6.63), Đức Phật dạy:

“Chính tác ý (cetanā), này các Tỳ-kheo, ta gọi là nghiệp. Sau khi có tác ý, người ta tạo nghiệp qua thân, khẩu và ý.”

Đây là một định nghĩa có ý nghĩa nền tảng.

Nghiệp không đơn thuần là một hành động cơ học. Nghiệp gắn với tác ý, với động cơ và sự lựa chọn của một chúng sinh.

Một người trực tiếp giết một con vật vì lòng tham, vì sở thích ăn uống hoặc vì lợi ích kinh tế rõ ràng đang thực hiện hành vi sát sinh.

Nhưng vấn đề đạo đức không nhất thiết dừng lại ở người cầm dao.

Hãy hình dung một chuỗi hoạt động kinh tế:

Người tiêu dùng muốn ăn cua. Người bán muốn có cua để bán. Người nuôi muốn có cua để cung cấp. Hoạt động đánh bắt, thu gom, vận chuyển, giết mổ và chế biến được duy trì để đáp ứng nhu cầu ấy.

Mỗi mắt xích có mức độ tham gia, ý thức và trách nhiệm khác nhau. Không thể nói tất cả đều tạo cùng một loại nghiệp, cùng mức độ nghiệp. Nhưng cũng không thể phủ nhận mối quan hệ nhân duyên giữa nhu cầu tiêu dùng và hoạt động sát sinh.

Nếu biết rõ nhu cầu của mình đang khuyến khích người khác giết hại sinh vật, vẫn chủ động đặt hàng, yêu cầu giết mổ hoặc tạo điều kiện để hoạt động ấy diễn ra, thì vấn đề đạo đức đã vượt ra ngoài phạm vi hành vi trực tiếp cầm dao.

Trong Phật giáo Đại thừa, việc khuyến khích người khác sát sinh, vui mừng trước hành vi sát sinh và tạo duyên cho hành vi sát sinh đều là những vấn đề cần được quán chiếu về nghiệp.

Điều này không có nghĩa cứ ăn một món thịt mua ngoài chợ thì mọi người đều mang nghiệp sát sinh giống hệt người trực tiếp giết con vật. Đó là cách diễn giải giản lược, không phản ánh đầy đủ giáo lý.

Nhưng nếu một người muốn tu tập theo tinh thần từ bi, muốn giảm thiểu sự tham dự của mình vào khổ đau của chúng sinh, thì việc chủ động không tiêu thụ thịt động vật là một lựa chọn có cơ sở đạo đức Phật giáo rất rõ ràng.

Đó cũng chính là lý do ăn chay trở thành một thực hành quan trọng trong Phật giáo Đại thừa.

2. KINH ĐIỂN ĐẠI THỪA NÓI GÌ VỀ VIỆC ĂN THỊT?

Có một bộ kinh rất đáng chú ý khi bàn về vấn đề này: Kinh Lăng Già.

Trong phẩm liên quan đến việc đoạn trừ ăn thịt, Bồ-tát Đại Huệ thỉnh cầu Đức Phật giảng rõ công đức của việc không ăn thịt và những hệ lụy của việc ăn thịt.

Đức Phật giải thích rằng Bồ-tát có tâm đại bi không nên ăn thịt chúng sinh.

Một trong những lập luận được nêu ra là:

Trong dòng luân hồi dài lâu, không có chúng sinh nào mà trong những đời quá khứ chưa từng có quan hệ thân thuộc với mình, từng là cha, mẹ, anh, chị, em, con trai, con gái hoặc những người thân khác.

Bởi vậy, Bồ-tát cần nhìn chúng sinh bằng tâm từ bi, coi mọi sinh vật như người thân của mình, không nên ăn thịt chúng sinh.

Đây là một lập luận rất sâu sắc.

Nó không chỉ nói rằng động vật biết đau, biết sợ và cần được bảo vệ. Nó đưa ra một cách nhìn khác về quan hệ giữa con người và thế giới sinh vật.

Chúng ta không phải những sinh thể hoàn toàn xa lạ với những sinh vật khác.

Trong dòng luân hồi vô thủy, những mối quan hệ thân thuộc có thể đã từng tồn tại giữa chúng ta và vô số chúng sinh mà ngày nay chúng ta không nhận ra.

Kinh Phạm Võng, phần Bồ-tát giới, cũng có giới không ăn thịt và giới phóng sinh.

Trong giới không ăn thịt, kinh nhấn mạnh rằng người đệ tử Phật không nên cố ý ăn thịt chúng sinh, bởi việc ấy làm tổn hại hạt giống đại từ bi.

Đặc biệt, trong giới phóng sinh, kinh còn dạy người tu quán chiếu rằng trong dòng luân hồi dài lâu, tất cả chúng sinh đều có thể từng là cha mẹ của mình.

Đây không phải một quan niệm do những người phóng sinh hiện đại tự nghĩ ra. Nó có cơ sở trực tiếp trong kinh điển Đại thừa.

Cần nói thêm rằng không phải tất cả các truyền thống Phật giáo đều quy định ăn chay giống nhau. Trong kinh Jīvaka (Trung Bộ 55), Đức Phật cho phép Tỳ-kheo sử dụng thịt nếu không thấy, không nghe và không nghi ngờ con vật bị giết riêng cho mình. Đây là quy định thuộc truyền thống Phật giáo thời kỳ đầu.

Nhưng sự khác biệt ấy không làm mất đi giá trị của lập luận Đại thừa về lòng từ bi và việc tránh tiêu thụ thịt.

Đặc biệt, đối với người phát tâm Bồ-tát, lý tưởng không làm tổn hại chúng sinh và nuôi dưỡng lòng đại bi là một định hướng tu tập rất rõ ràng.

Vì thế, nói rằng ăn thịt động vật có thể tạo duyên cho nghiệp sát sinh, và người tu tập nên hạn chế hoặc từ bỏ việc ăn thịt vì lòng từ bi, hoàn toàn có nền tảng trong tư tưởng Phật giáo.

3. CON CUA CÓ THỂ TỪNG LÀ CHA MẸ, ANH EM CỦA CHÚNG TA: ĐÂY LÀ GIÁO LÝ LUÂN HỒI, KHÔNG PHẢI MỘT SỰ LIÊN TƯỞNG TÙY TIỆN

Đây là điểm tôi cho rằng đáng suy ngẫm nhất trong câu chuyện.

Trong Phật giáo, luân hồi không phải chỉ là quan niệm rằng một người chết đi rồi đầu thai thành một người khác.

Luân hồi là sự tiếp nối của dòng sinh tử trong vô số đời sống, chịu sự chi phối của nghiệp và các duyên.

Một chúng sinh có thể tái sinh trong những hình thức tồn tại khác nhau. Đời này là người, đời khác có thể là một loài động vật. Những hình thái tồn tại không cố định và những mối quan hệ thân thuộc cũng không cố định.

Trong Tương Ưng Bộ Kinh, chương Tương Ưng Vô Thủy, kinh Mẫu (SN 15.14), Đức Phật dạy:

“Này các Tỳ-kheo, luân hồi này là vô thủy… Thật không dễ tìm được một chúng sinh nào mà trong thời gian dài lâu ấy chưa từng là mẹ của mình.”

Đây là một lời dạy rất đáng suy ngẫm.

Đức Phật không chỉ nói về một người mẹ trong một đời sống cụ thể. Ngài đặt chúng ta vào một dòng luân hồi dài đến mức không thể xác định điểm khởi đầu.

Nếu không có một khởi đầu có thể nhận biết của luân hồi, thì những mối quan hệ thân thuộc giữa các chúng sinh cũng không thể được nhìn nhận một cách giới hạn trong một đời người.

Kinh Lăng Già còn nói rõ hơn khi đề cập đến việc một chúng sinh trong những đời quá khứ có thể từng là cha, mẹ, anh chị em, con cái hoặc những người thân thuộc của mình.

Vì vậy, khi một người nói rằng con cua có thể từng là anh em của mình, xét theo tư tưởng luân hồi Đại thừa, đó không phải là một phát ngôn xa lạ với kinh điển.

Dĩ nhiên, không ai có thể chỉ vào một con cua cụ thể rồi khẳng định chắc chắn rằng nó từng là anh trai hay em gái của mình trong một kiếp nào đó. Đó không phải điều mà giáo lý luân hồi cho phép chúng ta tùy tiện suy đoán như một sự kiện đã được xác nhận.

Nhưng nói rằng một con cua có thể từng là người thân của mình trong một đời quá khứ thì hoàn toàn phù hợp với logic giáo lý về luân hồi.

Và điều quan trọng hơn cả nằm ở chỗ khác.

Nếu chúng ta thực sự tin vào luân hồi, chúng ta sẽ nhìn nhận các sinh vật xung quanh bằng một thái độ khác.

Một con cua không còn đơn thuần là một món ăn. Một con cá không chỉ là thực phẩm. Một con bò không chỉ là tài sản kinh tế. Chúng đều là những chúng sinh đang tồn tại trong vòng sinh tử, có khả năng đã từng có những mối quan hệ sâu sắc với chúng ta trong quá khứ.

Chính nhận thức ấy làm thay đổi cách con người ứng xử với thế giới sinh vật.

4. TỪ LUÂN HỒI ĐẾN TỪ BI: MỘT SỰ THAY ĐỔI TRONG CÁCH NHÌN VỀ SỰ SỐNG

Có lẽ cần hiểu rằng giáo lý luân hồi không được Đức Phật giảng dạy chỉ để con người tò mò về những kiếp trước.

Mục đích sâu xa của giáo lý này là giúp chúng sinh nhận thức về bản chất của sinh tử, sự ràng buộc của nghiệp và con đường giải thoát.

Nhưng trong đời sống đạo đức, nhận thức về luân hồi còn có một ý nghĩa rất lớn: Nó làm suy yếu tâm phân biệt giữa ta và người, giữa con người và các loài sinh vật khác.

Thông thường, con người có xu hướng dành tình thương cho gia đình, người thân, bạn bè, đồng loại; trong khi dễ dàng thờ ơ trước nỗi đau của những sinh vật khác.

Ta đau lòng khi nhìn thấy người thân bị hành hạ, nhưng có thể bình thản khi nhìn một con vật bị giết để làm thức ăn.

Ta không muốn cha mẹ mình phải chịu đau đớn, nhưng đôi khi không hề nghĩ đến nỗi đau của một sinh vật khác.

Giáo lý luân hồi đặt ra một phép quán chiếu làm thay đổi sự phân biệt ấy.

Nếu một chúng sinh từng có thể là mẹ, cha, anh chị em hoặc con cái của mình, thì ranh giới giữa người thân và những sinh vật xa lạ không còn tuyệt đối như chúng ta vẫn tưởng.

Từ đó, lòng từ bi không còn chỉ là tình cảm dành cho những người mà mình quen biết.

Nó trở thành một nguyên tắc ứng xử rộng lớn đối với mọi chúng sinh.

Trong tư tưởng Đại thừa, đây là nền tảng của tâm đại bi và hạnh Bồ-tát.

Bồ-tát không chỉ mong muốn bản thân thoát khỏi khổ đau. Bồ-tát còn phát nguyện giúp chúng sinh thoát khỏi khổ đau.

Một người có thể chưa đủ khả năng cứu tất cả chúng sinh, nhưng ít nhất có thể bắt đầu bằng việc không chủ động tạo thêm khổ đau cho những sinh vật nằm trong khả năng lựa chọn của mình.

Không ăn thịt, hạn chế sát sinh, phóng sinh đúng cách, bảo vệ môi trường sống của động vật, không khuyến khích các hoạt động giết hại vô ích… đều có thể là những biểu hiện cụ thể của tinh thần ấy.

5. PHÓNG SINH KHÔNG PHẢI LÀ MỘT NGHI THỨC ĐỂ MUA CHUỘC PHÚC BÁO

Câu chuyện ở Cà Mau còn gợi ra một vấn đề khác: Bản chất của việc phóng sinh.

Phóng sinh trong Phật giáo không nên bị hiểu đơn giản là bỏ tiền mua một con vật rồi thả nó ra để cầu phúc cho mình.

Nếu một người mua cua từ những người chuyên bắt cua để phục vụ việc phóng sinh, vô tình hoặc cố ý tạo ra một thị trường khiến người ta tiếp tục bắt cua, thì hoạt động ấy có thể chứa đựng một nghịch lý đạo đức.

Một mặt, người ta muốn cứu những sinh vật khỏi cái chết. Mặt khác, chính nhu cầu phóng sinh có thể tạo thêm động lực cho hoạt động đánh bắt và buôn bán chúng sinh.

Phóng sinh như vậy có thể không đạt được mục đích từ bi như người thực hành mong muốn.

Tư tưởng phóng sinh cần được đặt trong tinh thần cứu khổ, bảo vệ sự sống, không tạo thêm nghiệp sát sinh và không làm tổn hại môi trường sinh thái.

Một hành động được gọi là thiện không chỉ nên được đánh giá qua ý định ban đầu mà còn phải được quán chiếu qua những hệ quả mà nó tạo ra.

Đây cũng là một bài học quan trọng về nhân duyên và nghiệp.

Lòng từ bi không thể chỉ tồn tại trong nghi lễ. Nó phải thể hiện trong cách con người lựa chọn và hành động hằng ngày.

6. ĐIỀU ĐÁNG SUY NGẪM KHÔNG PHẢI LÀ MỘT CON CUA CÓ TỪNG LÀ ANH EM CỦA TA HAY KHÔNG

Có thể có người không tin luân hồi. Có thể có người không tin nghiệp báo. Có thể có người cho rằng ăn thịt động vật là một hoạt động tự nhiên và hợp pháp của con người.

Đó là những quan điểm khác nhau mà mỗi người có quyền lựa chọn.

Nhưng nếu đã nhìn nhận từ thế giới quan Phật giáo, chúng ta không thể tùy tiện gạt bỏ giáo lý nghiệp và luân hồi chỉ vì một cách diễn đạt nào đó nghe có vẻ kỳ lạ.

Một người nói rằng ăn cua là tạo nghiệp có thể đang diễn đạt quan niệm về nhân quả và trách nhiệm đạo đức đối với sự sống.

Một người nói rằng cua có thể từng là anh em của mình có thể đang diễn đạt tư tưởng về những mối quan hệ thân thuộc trong vòng luân hồi vô thủy.

Chúng ta có thể tranh luận về mức độ chính xác trong cách diễn đạt, về quan niệm ăn chay của từng truyền thống Phật giáo, về tính đúng đắn của một hành vi phóng sinh cụ thể.

Nhưng không nên vội vàng kết luận rằng những tư tưởng ấy không có nền tảng trong giáo lý nhà Phật.

Và có lẽ điều quan trọng nhất mà câu chuyện này gợi ra không nằm ở việc có nên ăn cua hay không.

Nó nằm ở một câu hỏi sâu sắc hơn:

Nếu thực sự tin rằng mọi chúng sinh đều đang trôi lăn trong vòng sinh tử, nếu một con vật mà chúng ta nhìn thấy hôm nay có thể từng là cha mẹ, anh chị em hoặc người thân của chúng ta trong những đời quá khứ, nếu mỗi hành vi đều có thể tạo nên những hệ quả nghiệp báo, thì chúng ta sẽ lựa chọn sống như thế nào?

Chúng ta sẽ tiếp tục nhìn thế giới sinh vật chủ yếu bằng con mắt của người tiêu dùng, hay bắt đầu nhìn chúng bằng con mắt của một người đang tu tập lòng từ bi?

Đó mới là ý nghĩa sâu xa của giáo lý nghiệp và luân hồi.

Phật giáo không chỉ dạy con người đừng làm điều ác vì sợ phải xuống địa ngục. Phật giáo còn hướng con người đến một nhận thức sâu sắc hơn: Đừng gây đau khổ cho chúng sinh bởi chính chúng ta cũng đang ở trong cùng một vòng sinh tử, cùng chịu sự chi phối của nghiệp và cùng mong muốn thoát khỏi khổ đau.

Một con cua có thể không phải là anh em của chúng ta trong đời này. Nhưng trong cái nhìn của giáo lý luân hồi, nó có thể từng là người thân của chúng ta trong một đời nào đó.

Và ngay cả khi không biết điều ấy có đúng với một sinh vật cụ thể hay không, người học Phật vẫn có thể lựa chọn lòng từ bi thay vì sự tàn nhẫn.

Bởi cuối cùng, giá trị của một người tu tập không nằm ở việc họ nói được bao nhiêu về nghiệp, về luân hồi hay về những kiếp quá khứ.

Mà nằm ở chỗ những giáo lý ấy đã làm thay đổi cách họ đối xử với sự sống trong hiện tại như thế nào.