Vụ việc liên quan đến 5 chú tiểu tại chùa Bầu, Phú Thọ đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Hành vi bạo hành trẻ em, nếu được cơ quan chức năng xác định bằng chứng và xử lý theo đúng quy định pháp luật, phải bị lên án và xử lý nghiêm minh. Tuy nhiên, bên cạnh vụ việc cần được điều tra, xử lý, một vấn đề khác cũng đang đặt ra những cảnh báo rất đáng suy nghĩ: khi thông tin chưa được kiểm chứng bị đẩy lên mạng, khi hình ảnh một người bị gán nhầm cho một bị can, khi nội dung bị cắt ghép, chỉnh sửa, đẩy cao trào để kích thích sự phẫn nộ rồi được phát tán hàng loạt nhằm câu view, câu like, ai sẽ chịu trách nhiệm cho những hậu quả mà nó gây ra?

Theo thông tin được Dân trí đăng tải ngày 13/8, hình ảnh bị nhiều tài khoản mạng xã hội gán cho bị can Nguyễn Thế Duy thực tế là hình ảnh sư thầy Thích Đức Trí, người đang tu học tại chùa Bầu. Liên quan đến vụ việc xảy ra tại chùa Bầu (Phật Quang Tự), Thượng tọa Thích Thanh Lâm, Trụ trì chùa xác nhận, vụ việc xảy ra tại chùa và cho biết người có hành vi bạo hành những đứa trẻ tại chùa là Nguyễn Thế Duy. Người này mới đến chấp pháp tại chùa từ tháng 3/2026. Nếu những thông tin này được xác minh chính xác, đây không thể chỉ được xem là một chuyện “đăng nhầm ảnh”, bởi phía sau một bức ảnh bị gán sai là danh dự, nhân phẩm và cuộc sống của một con người.

Mạng xã hội có một đặc điểm rất đáng sợ: thông tin sai có thể lan nhanh hơn thông tin đúng, trong khi một lời cải chính thường không bao giờ lan xa bằng thông tin gây sốc ban đầu. Một tài khoản đăng tải, một fanpage sao chép, một kênh TikTok dựng lại, một kênh YouTube đặt tiêu đề mới, một tài khoản Facebook tiếp tục chia sẻ, rồi hàng trăm người khác đăng lại. Chỉ trong thời gian ngắn, một thông tin chưa được kiểm chứng có thể xuất hiện ở rất nhiều nơi và tạo ra ảo giác rằng đó là sự thật. Nhưng nhiều người cùng đăng một thông tin không biến thông tin đó thành sự thật.

Một người chỉ mất vài giây để bấm nút chia sẻ, nhưng người bị gán nhầm có thể phải mất nhiều tháng, thậm chí nhiều năm để giải thích và khắc phục hậu quả đối với danh dự, uy tín và cuộc sống của mình. Không thể để một bức ảnh bị gán sai trở thành bản án đối với một con người.

Điều đáng lo ngại là trong môi trường cạnh tranh lượt xem, những nội dung càng gây sốc, càng kích động cảm xúc lại càng dễ được lan truyền. Một tiêu đề dữ dội, một hình ảnh gây ám ảnh, một đoạn video được đẩy cao trào, một câu chuyện được kể theo hướng cực đoan có thể nhanh chóng tạo ra hàng nghìn, hàng chục nghìn lượt tương tác. Từ đó, sự phẫn nộ của đám đông vô tình trở thành “nguyên liệu” để sản xuất lượt xem. Càng nhiều người phẫn nộ, nội dung càng được chia sẻ; càng được chia sẻ, tài khoản càng có tương tác; càng có tương tác, người sản xuất nội dung càng có động lực tiếp tục. Đó là một vòng luẩn quẩn rất nguy hiểm, bởi trong vòng xoáy ấy, đôi khi điều quan trọng nhất không còn là sự thật mà là nội dung có đủ sốc, đủ gây tranh cãi và đủ “viral” hay không.

Công nghệ mới, đặc biệt là AI, càng khiến vấn đề trở nên phức tạp. Hình ảnh có thể bị thay đổi, khuôn mặt có thể bị ghép, âm thanh có thể bị chỉnh sửa, video có thể bị dựng lại, một câu chuyện có thể được tạo ra theo hướng kịch tính hơn để kích thích cảm xúc. AI bản thân không có lỗi; vấn đề nằm ở mục đích của người sử dụng. Dùng công nghệ để hỗ trợ công việc, sáng tạo và kiểm chứng là tiến bộ. Nhưng nếu sử dụng nó để bôi nhọ, xuyên tạc, gán ghép hoặc kích động đám đông thì hậu quả có thể đặc biệt nghiêm trọng.

Cũng cần nhìn nhận công bằng rằng không thể đánh đồng tất cả cơ quan báo chí, trang thông tin điện tử, fanpage, TikTok, YouTube hay người sử dụng Facebook. Tuy nhiên, càng hoạt động trong lĩnh vực truyền thông, trách nhiệm càng lớn. Một thông tin xuất hiện trên một kênh có uy tín rất dễ trở thành nguồn để hàng loạt tài khoản khác sao chép. Vì vậy, đối với những vụ việc liên quan đến trẻ em, tội phạm, danh dự và nhân phẩm cá nhân, kiểm chứng phải là nguyên tắc hàng đầu trước khi phổ biến thông tin. Nhanh nhưng sai không phải là thành công. Một thông tin chính xác chậm hơn vài phút vẫn tốt hơn một thông tin sai được hàng triệu người nhìn thấy.

Trách nhiệm cũng không chỉ thuộc về người đăng đầu tiên. Khi một thông tin sai xuất hiện, cần đặt ra những câu hỏi: Ai sao chép? Ai cắt ghép? Ai thêm thắt? Ai dựng video? Ai đặt tiêu đề mới? Ai tiếp tục phát tán? Ai vẫn đăng sau khi đã có thông tin chính thức? Ai tiếp tục sử dụng hình ảnh sai sau khi đã được cải chính? Ai kích động người khác tấn công?

Các trang mạng xã hội phổ biến hiện nay (Hình minh họa từ Internet)

Một người vô tình chia sẻ nhầm rồi chủ động gỡ bỏ, cải chính và xin lỗi là một trường hợp. Một người đã biết thông tin sai nhưng vẫn tiếp tục đăng tải, tiếp tục gán ghép, xúc phạm hoặc kích động người khác lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Sai một lần có thể là sai sót; biết sai mà vẫn cố tình tiếp tục là vấn đề cần được xem xét nghiêm túc.

Đáng sợ hơn việc nói sai là biết mình sai mà vẫn cười cợt. Có một biểu hiện đang trở nên đáng lo trên không gian mạng: đăng sai, nói sai, gán ghép sai; đến khi bị phát hiện thì xóa bài, cười khì hoặc coi như chẳng có chuyện gì xảy ra. Nhưng đối với người bị hại, chuyện đó không thể đơn giản như vậy. Một bức ảnh bị gán sai có thể khiến hàng nghìn người hiểu lầm. Một lời vu khống có thể làm tổn thương danh dự. Một video cắt ghép có thể khiến gia đình, bạn bè, đồng nghiệp của nạn nhân nhìn họ bằng ánh mắt khác. Một thông tin sai có thể tiếp tục tồn tại trên Internet ngay cả khi bài đăng ban đầu đã bị xóa.

Vậy mà người tạo ra nó đôi khi chỉ nói: “Tôi nhầm thôi mà!”. Rồi cười, rồi tiếp tục cuộc sống như chưa từng gây ra hậu quả gì. Đó mới là điều đáng sợ. Một xã hội văn minh không thể chỉ dựa vào câu hỏi “có bị phạt hay không”, mà còn phải dựa vào ý thức rằng mỗi lời nói, mỗi hình ảnh, mỗi lần chia sẻ đều có thể tác động đến cuộc đời của một con người. Nếu sai thì phải nhận sai. Nếu đăng sai thì phải cải chính. Nếu làm tổn hại người khác thì phải có trách nhiệm khắc phục hậu quả. Nếu biết thông tin sai mà vẫn tiếp tục phát tán thì đó không còn đơn thuần là một “sự nhầm lẫn”.

Không thể biến một sai lầm gây tổn thương cho người khác thành một trò đùa chỉ vì người gây ra nó không phải là người chịu hậu quả.

Một vấn đề khác cần được nhìn thẳng là tâm lý “thôi, chịu trận” của những người bị tấn công trên mạng. Không ít người cho rằng kiện cũng khó, tìm người đứng sau tài khoản ảo rất khó, mất nhiều thời gian, cùng lắm người vi phạm bị gọi lên làm việc, xử phạt rồi về, sau đó lại lập tài khoản khác và tiếp tục. Chính tâm lý bất lực ấy rất nguy hiểm. Khi nạn nhân mất niềm tin vào khả năng được bảo vệ, họ chọn im lặng; còn người vi phạm lại nhận được một tín hiệu ngược lại rằng hành vi này có thể tiếp tục mà hậu quả không đáng kể.

Nếu một người cố tình tạo nội dung bôi nhọ, kích động để thu hút hàng chục nghìn hoặc hàng trăm nghìn lượt xem và coi việc bị xử phạt chỉ như một “chi phí” cho việc câu tương tác, thì vấn đề không còn nằm ở một bài đăng. Đó là vấn đề về tính răn đe và khả năng ngăn ngừa tái phạm. Cần phân biệt rõ giữa một lần chia sẻ nhầm với hành vi cố tình bôi nhọ; giữa tranh luận với xúc phạm; giữa sai sót với tái phạm. Nhưng nếu một người đã được cảnh báo, đã có thông tin cải chính hoặc đã từng bị xử lý mà vẫn tiếp tục sử dụng tài khoản khác hay phương thức khác để tấn công, thì cần xem xét toàn bộ hành vi theo đúng quy định pháp luật.

Mục tiêu của xử lý không chỉ là “phạt cho xong”. Mục tiêu phải là chấm dứt hành vi, bảo vệ nạn nhân và ngăn ngừa tái phạm.

Một tài khoản ảo vẫn có người đứng sau. Một chiếc điện thoại không phải là lá chắn pháp lý. Một lượng người theo dõi lớn không phải giấy phép muốn nói gì cũng được. Internet không phải vùng đất nằm ngoài pháp luật. Nếu có căn cứ xác định một cá nhân cố tình sử dụng không gian mạng để bôi nhọ, xúc phạm, xuyên tạc, kích động hoặc gây tổn hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, hành vi đó cần được xem xét theo quy định pháp luật.

Tất nhiên, không phải mọi lời nói khó nghe đều là vi phạm, không phải mọi ý kiến trái chiều đều là bôi nhọ. Nhưng hành vi cố ý, có căn cứ xác định vi phạm và gây hậu quả thì không thể được bình thường hóa.

Nếu không xử lý dứt điểm, một kiểu “đấu tố trên mạng” có thể trở thành tiền lệ. Có mâu thuẫn thì đưa nhau lên mạng; muốn hạ uy tín ai thì tìm ảnh để cắt ghép; muốn nổi tiếng thì tạo scandal; muốn nhiều view thì đẩy sự phẫn nộ lên cao; bị phát hiện thì xóa; bị khóa tài khoản thì lập tài khoản khác; bị xử lý thì tiếp tục bằng phương thức khác. Lâu dần, mạng xã hội có nguy cơ trở thành nơi người ta sử dụng đám đông và thuật toán để gây sức ép lên nhau.

Đây là một tiền lệ cực kỳ xấu. Hôm nay có thể là một người tu học. Ngày mai có thể là một giáo viên, bác sĩ, doanh nghiệp, cán bộ, nhà báo hay bất kỳ người dân bình thường nào. Không ai có thể chắc chắn rằng mình sẽ không trở thành nạn nhân của một bức ảnh bị gán sai hoặc một câu chuyện bị dựng lên.

Đáng sợ nhất có lẽ không chỉ là công nghệ ngày càng tinh vi, mà là con người đang có nguy cơ trở nên vô cảm trước nỗi đau của người khác. Một người bị hàng nghìn bình luận công kích, nhiều người coi đó là một cuộc vui. Một hình ảnh bị cắt ghép, người ta chia sẻ mà không cần biết người trong ảnh là ai. Một thông tin chưa được kiểm chứng xuất hiện, thay vì hỏi “có đúng không?”, người ta hỏi “bao nhiêu view?”.

Trên Internet, chúng ta rất dễ quên rằng phía sau một tài khoản là một con người thật. Một cú nhấp chuột chỉ mất vài giây, nhưng hậu quả đối với một người khác có thể kéo dài nhiều năm. Nếu hôm nay chúng ta thản nhiên nhìn người khác bị chà đạp, ngày mai chính chúng ta có thể trở thành nạn nhân.

Đặc biệt, trẻ em và thanh thiếu niên đang tiếp xúc với Internet ngày càng sớm. Các em nhìn thấy cách người lớn tranh luận, những cuộc tấn công tập thể, những hình ảnh bị cắt ghép, những người bị chế giễu, xúc phạm. Nếu những hành vi đó mang lại lượt xem, lượt thích và sự nổi tiếng, chúng ta vô tình dạy thế hệ trẻ rằng muốn được chú ý thì phải gây sốc, muốn nổi tiếng thì có thể tấn công người khác và muốn nhiều lượt xem thì sự thật không quan trọng bằng cảm xúc.

Đó không phải là môi trường mà một xã hội văn minh muốn dành cho thế hệ sau.

Bởi vậy, cần xử lý nghiêm nhưng phải xử lý đúng. Xử lý nghiêm không có nghĩa là xử lý tùy tiện, càng không có nghĩa là hạn chế quyền tự do ngôn luận. Phải phân biệt giữa quyền phản biện và hành vi bôi nhọ, giữa tranh luận và xúc phạm, giữa chia sẻ nhầm và cố tình phát tán, giữa một lần vi phạm và hành vi tái phạm. Mọi trường hợp phải được xác minh bằng chứng cứ và xử lý đúng quy định pháp luật.

Nhưng khi đã có đủ căn cứ xác định hành vi vi phạm, đặc biệt là hành vi cố ý, tái phạm, tiếp tục gây hậu quả sau khi đã được cảnh báo hoặc xử lý, cần có biện pháp đủ sức răn đe và ngăn chặn tái diễn. Không thể để người bị hại phải tự đi tìm từng tài khoản. Không thể để người vi phạm dễ dàng chuyển từ nick này sang nick khác. Không thể để việc xử lý chỉ dừng ở một bài đăng trong khi hành vi phía sau vẫn tiếp tục.

Phải xử lý hành vi, không chỉ xử lý phần ngọn.

Một xã hội pháp quyền không thể vận hành bằng những “bản án” do đám đông trên Internet tự tuyên. Ai phạm tội phải được xác định bằng chứng cứ và quy trình tố tụng. Ai không liên quan phải được bảo vệ khỏi việc bị gán ghép. Ai bị xâm phạm danh dự phải có cơ chế bảo vệ quyền lợi. Ai cố tình vi phạm phải chịu trách nhiệm tương xứng.

Đó không phải là bịt miệng dư luận.

Đó là bảo vệ quyền tự do của tất cả mọi người.

Vụ việc tại chùa Bầu vì thế cần được nhìn nhận như một lời cảnh báo nghiêm túc đối với toàn xã hội. Hành vi bạo hành trẻ em phải được xử lý nghiêm. Nhưng một người không liên quan cũng phải được bảo vệ. Chúng ta không thể chống lại cái sai bằng một cái sai khác. Không thể bảo vệ trẻ em bằng cách để một người khác trở thành nạn nhân của thông tin sai lệch. Không thể xây dựng xã hội văn minh bằng những phiên tòa được tuyên bởi đám đông.

Và càng không thể để những người có chủ ý xấu coi không gian mạng là nơi muốn cắt ghép gì thì cắt, muốn bôi nhọ ai thì bôi, muốn tấn công ai thì tấn công rồi ẩn mình sau màn hình.

Nếu không có giải pháp đủ hiệu quả để ngăn ngừa tái phạm, tiền lệ xấu sẽ tiếp tục được tạo ra. Hôm nay là một người, ngày mai có thể là hàng nghìn người. Hôm nay là một bức ảnh, ngày mai có thể là một video AI. Hôm nay là một tài khoản, ngày mai có thể là cả một mạng lưới tài khoản.

Vì vậy, điều xã hội cần không phải là một Internet im lặng.

Điều chúng ta cần là một Internet có trách nhiệm.

Một nơi con người có quyền nói nhưng phải chịu trách nhiệm về lời nói. Một nơi công nghệ được sử dụng để phục vụ sự thật chứ không bóp méo sự thật. Một nơi trẻ em không lớn lên với suy nghĩ rằng xúc phạm người khác là một hình thức giải trí. Một nơi nạn nhân không phải lựa chọn “chịu trận” vì mất niềm tin vào khả năng được bảo vệ. Một nơi người có ý đồ xấu không thể dễ dàng ẩn sau màn hình để chà đạp người khác hết lần này đến lần khác.

Đừng để một lần vi phạm trở thành tiền lệ. Đừng để sự im lặng trước hành vi có chủ ý xấu trở thành sự khuyến khích cho những cuộc tấn công tiếp theo. Đừng để lượt thích quan trọng hơn danh dự của một con người.

Và trên hết, đừng để chúng ta đến một ngày nhìn thấy một con người bị chà đạp mà điều đầu tiên nghĩ đến không còn là “họ đang đau như thế nào?”, mà chỉ là “chuyện này được bao nhiêu lượt xem?”.

Bởi khi ấy, thứ chúng ta đánh mất không chỉ là sự văn minh của không gian mạng.

Chúng ta đang đánh mất sự tử tế giữa con người với con người.

Nguyễn Tuấn Anh