Đức Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.

Khi kinh điển nói rằng trong một thế giới không có hai vị Phật Chánh Đẳng Giác xuất hiện cùng lúc, điều đó đang nói đến phương diện lịch sử và trật tự giáo hóa. Nghĩa là trong một đại kiếp hay một giai đoạn giáo hóa của thế giới này, chỉ có một bậc tự mình giác ngộ viên mãn, khai mở con đường giải thoát và thiết lập giáo pháp, đó là Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.

Vì vậy, nếu ngày nay có ai tự xưng mình là một vị Phật lịch sử mới, lập ra giáo pháp riêng để thay thế giáo pháp của Đức Phật Thích Ca, thì đó mới là điều trái với kinh điển và thuộc về tà kiến.

Còn khái niệm "Phật sống" trong Phật giáo Tây Tạng lại mang ý nghĩa hoàn toàn khác. Thực chất, đây là cách dịch chưa thật chính xác của phương Tây đối với các danh xưng như Tulku hay Rinpoche, vốn chỉ những vị được tin là hóa thân tái sinh của các bậc đạo sư có hạnh nguyện lớn.

Các vị Lạt-ma tái sinh không trở lại thế gian để trở thành một vị Phật mới hay thay thế Đức Phật Thích Ca. Theo truyền thống Kim Cương thừa, họ được xem là những vị Bồ-tát hoặc các bậc đại hành giả phát nguyện tiếp tục tái sinh để giáo hóa chúng sinh và duy trì dòng truyền thừa Phật pháp.

Bởi vậy, ngay từ khi trưởng thành, các vị ấy vẫn đảnh lễ Đức Phật Thích Ca, vẫn học tập và giảng dạy kinh điển của Ngài, vẫn hướng người tu quay về Tam bảo. Xét trên phương diện đó, không có sự đối lập nào với lời dạy trong kinh điển.

Một điểm khác thường gây tranh luận là mục tiêu tu tập giữa các truyền thống. Phật giáo Theravāda nhấn mạnh lý tưởng A-la-hán, xem đó là quả vị giải thoát hoàn toàn khỏi sinh tử. Trong khi đó, Đại thừa và Kim Cương thừa lấy Bồ-tát đạo làm con đường, hướng đến quả vị Phật để viên mãn trí tuệ và lòng từ bi nhằm độ khắp chúng sinh.

Vì thế, khi các truyền thống Đại thừa hay Mật tông nói đến "thành Phật trong một đời", chữ "Phật" ở đây chủ yếu được hiểu theo phương diện chứng ngộ viên mãn Phật tánh, thành tựu trí tuệ và từ bi, chứ không phải tuyên bố mình là một Đức Phật lịch sử mới thay thế Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.

Dĩ nhiên, cách diễn đạt giữa các tông phái có những khác biệt về giáo lý và thuật ngữ, nên nếu chỉ đọc một vài câu rồi đem so sánh trực tiếp rất dễ dẫn đến hiểu lầm. Muốn đánh giá một truyền thống, cần đặt lời dạy ấy vào toàn bộ hệ thống giáo lý và bối cảnh hình thành của truyền thống đó.

Phật pháp vốn mênh mông, mỗi tông phái có phương tiện và lối tiếp cận riêng để phù hợp với căn cơ của người học. Dòng sông có thể chảy theo nhiều hướng, uốn lượn qua nhiều địa hình khác nhau, nhưng nếu đúng là nước của Chánh pháp thì cuối cùng vẫn hướng về một biển lớn duy nhất: biển của trí tuệ, từ bi và giải thoát.