Theo thông tin trên các báo, họ nhịn đói, trùm chăn, đánh đập, hơ lửa suốt đêm - tất cả dưới danh nghĩa “đuổi quỷ”. Ở một diễn biến khác, hàng tỷ đồng bị rút khỏi túi những phụ nữ nhẹ dạ chỉ vì một “thầy phong thủy” không tồn tại. Và trên mạng xã hội, những “master” tự xưng tiếp tục bán nỗi sợ bằng những lời hứa giải nghiệp, hóa giải “âm binh”.

Ba câu chuyện, ba bối cảnh khác nhau được báo đăng gần đây nhưng cùng chung một điểm: niềm tin bị dẫn dắt sai lệch đã trở thành nguồn gốc của tổn thương - từ mất tiền, mất niềm tin, đến mất mạng.

Điều đáng sợ không chỉ là sự tàn nhẫn của hành vi, mà là sự “bình thường hóa” của nó trong một nhóm người. 22 người trong một gia đình, không ai dừng lại để hỏi: tại sao lại phải đánh đập người thân để cứu họ? Khi niềm tin bị đẩy đến cực đoan, lý trí bị tước đoạt, và bạo lực được hợp thức hóa như một “nghi thức”. Đó là lúc con người không còn hành động bằng hiểu biết, mà bằng sợ hãi.

Sợ hãi là chất liệu màu mỡ nhất của mê tín. Sợ bệnh tật, sợ vận hạn, sợ mất mát, sợ những điều không thể kiểm soát. Và khi nỗi sợ không được soi sáng bằng hiểu biết, nó sẽ tìm đến bất kỳ nơi nào hứa hẹn một lời giải nhanh chóng. Một “thầy” vô hình, một “nghi thức” bí ẩn, một lời khẳng định chắc nịch: “Có quỷ nhập”. Từ đó, con người sẵn sàng giao tiền, giao niềm tin, thậm chí giao cả quyền quyết định sự sống của người khác.

Theo tâm lý học, những người trong vụ “trừ tà” không hẳn là ác. Họ tin rằng mình đang làm điều đúng. Chính niềm tin sai lầm ấy mới là điều đáng sợ. Khi cái sai được tin là đúng, nó có thể đi rất xa, và gây hậu quả rất lớn. Đó cũng là cách mà những kẻ lừa đảo tâm linh vận hành: không cần ép buộc, chỉ cần gieo vào đầu nạn nhân một nỗi lo, rồi cung cấp một “lối thoát” có giá.

Trong tinh thần Phật giáo, niềm tin không bị phủ nhận, nhưng luôn đi kèm với trí tuệ. Đức Phật không khuyến khích tin mù quáng, mà khuyên con người quan sát, trải nghiệm và kiểm chứng. Trong Kalama Sutta, Ngài dạy không nên tin chỉ vì truyền thống, vì lời đồn hay vì một người được cho là có uy tín, mà phải tự mình thấy điều đó có hợp lý, có đưa đến lợi ích và không gây hại hay không.

Nếu lấy tinh thần đó để soi chiếu, những “lễ trừ tà” bằng bạo lực hay những “nghi thức giải hạn” thu tiền tỷ đều không thể đứng vững. Một hành vi gây đau đớn, tổn hại thân thể, tước đoạt sinh mạng không thể nào là con đường dẫn đến an lành. Một niềm tin khiến con người lệ thuộc, sợ hãi, mất đi khả năng tự chủ không thể nào là niềm tin đúng.

Phật giáo nhìn khổ đau không phải như một thế lực bên ngoài cần “đuổi đi”, mà là một thực tại cần được hiểu. Bệnh tật cần chữa bằng y học. Tâm lý bất ổn cần được chăm sóc bằng khoa học và sự hỗ trợ chuyên môn. Những rối loạn như tâm thần phân liệt không phải là “quỷ nhập”, mà là vấn đề y khoa cần điều trị. Khi nhầm lẫn giữa bệnh lý và “tà”, con người không chỉ bỏ lỡ cơ hội chữa trị, mà còn đẩy người bệnh vào nguy hiểm.

Để tình trạng không tái diễn, cần nhất là giáo dục, không chỉ là kiến thức khoa học, mà là năng lực phân biệt đúng sai. Khi người dân hiểu thế nào là bệnh tâm thần, thế nào là mê tín, họ sẽ ít bị dẫn dắt hơn. Nhưng giáo dục không thể chỉ nằm trên sách vở mà cần đi vào đời sống, qua truyền thông, qua những câu chuyện thực tế, qua việc gọi đúng tên những hiện tượng sai lệch.

Bên cạnh đó là trách nhiệm của các nền tảng và cơ quan quản lý. Những nội dung mê tín, lừa đảo trên mạng không thể tồn tại lâu dài nếu được kiểm soát chặt chẽ. Việc xử lý các “thầy” giả, các tài khoản lan truyền thông tin phản khoa học không chỉ là trừng phạt, mà còn là thông điệp: xã hội không chấp nhận việc lợi dụng niềm tin để trục lợi.

Nhưng quan trọng hơn cả, là mỗi cá nhân phải học cách đối diện với nỗi sợ của chính mình. Khi không còn tìm kiếm một “phép màu” bên ngoài, con người sẽ bắt đầu quay về bên trong. Phật giáo gọi đó là chánh niệm - khả năng nhận diện rõ ràng những gì đang diễn ra trong thân và tâm. Khi hiểu mình đang lo lắng, đang bất an, ta sẽ không dễ bị dẫn dắt bởi những lời hứa hẹn vô căn cứ.

Niềm tin nếu đặt đúng chỗ có thể nâng đỡ con người. Nhưng nếu đặt sai, nó có thể phá hủy tất cả. Giữa một xã hội ngày càng phức tạp, nơi thông tin thật giả đan xen, việc giữ cho mình một tâm sáng không chỉ là nhu cầu cá nhân, mà là trách nhiệm với cộng đồng.

Hai cái chết trong một “lễ trừ tà” không chỉ là bi kịch của một gia đình. Đó là lời cảnh báo về một khoảng trống: khoảng trống của hiểu biết. Và khi khoảng trống ấy không được lấp đầy bằng trí tuệ, nó sẽ được lấp bằng sợ hãi - thứ có thể biến con người thành công cụ của chính niềm tin sai lầm của mình.