Tuổi đôi mươi, ta nghĩ rằng chỉ cần có đam mê, có năng lực và có dũng khí là đủ để thay đổi cuộc đời. Nhưng bước sang tuổi ba mươi, bốn mươi, nhiều người mới hiểu rằng cuộc sống không chỉ là câu chuyện của riêng mình.

Phía sau một người đi làm là tiền nhà, tiền học của con, thuốc men cho cha mẹ, những khoản vay phải trả đúng hẹn và những người đang trông cậy vào đồng lương mỗi tháng.

Chính vì thế, có những người không còn yêu công việc của mình nhưng vẫn phải tiếp tục. Có những người muốn thay đổi nhưng chưa thể bước đi. Có những người mệt mỏi, áp lực, thậm chí kiệt sức nhưng vẫn phải cố gắng mỗi ngày.

Đây chính là một dạng khổ mà Đức Phật đã chỉ rõ.

Trong bài kinh Chuyển Pháp Luân, Đức Phật dạy: “Sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ; sầu, bi, khổ, ưu, não là khổ; cầu không được là khổ; tóm lại năm thủ uẩn là khổ.”

Khổ không chỉ là nghèo đói, bệnh tật hay mất mát. Khổ còn là cảm giác bị trói buộc giữa điều mình muốn và điều mình phải làm.

Ta muốn nghỉ việc nhưng không thể nghỉ. Ta muốn sống khác đi nhưng chưa đủ điều kiện. Ta muốn tự do nhưng lại bị nỗi lo tài chính giữ chân.

Đức Phật không phủ nhận những áp lực ấy. Ngài không dạy chúng ta trốn chạy thực tại. Ngài dạy chúng ta nhìn thẳng vào thực tại bằng chánh kiến.

Điều đầu tiên cần thực hành là nhận diện sự thật.

Hiện tại tôi đang có áp lực. Hiện tại tôi đang lo lắng. Hiện tại tôi đang gánh vác nhiều trách nhiệm. Biết rõ như vậy, không phủ nhận, không tô hồng, không than trách.

Trong nhiều bài kinh, Đức Phật dạy rằng người có trí thấy rõ sự việc như nó đang là (yathābhūta ñāṇadassana). Khi nhìn rõ thực tại, tâm bắt đầu bớt chống đối.

Khổ đau thường không chỉ đến từ hoàn cảnh mà còn đến từ sự phản kháng với hoàn cảnh.

Ta khổ một phần vì công việc nặng nhọc. Nhưng đôi khi ta khổ nhiều hơn vì liên tục nghĩ rằng: “Giá mà mình không phải làm việc này.”

Ta khổ vì áp lực. Nhưng đôi khi còn khổ hơn vì nghĩ rằng: “Tại sao chuyện này lại xảy ra với mình?”

Đức Phật dạy: “Người phàm phu bị cảm thọ khổ đau đánh trúng hai mũi tên. Người có học chỉ bị một mũi tên.” (Mũi tên thứ nhất là hoàn cảnh khách quan. Mũi tên thứ hai là sự chống đối, oán trách và tuyệt vọng trong tâm.)

Người trưởng thành không thể lúc nào cũng thay đổi hoàn cảnh ngay lập tức. Nhưng họ có thể không tự bắn thêm mũi tên thứ hai vào chính mình.

Lời Phật dạy giúp an yên cả đời

Điều thứ hai Đức Phật dạy là tinh tấn trong hiện tại.

Nhiều người nghĩ rằng tu tập là buông bỏ công việc và trách nhiệm. Điều đó không đúng với lời Phật dạy trong Nikāya.

Trong bài kinh về hạnh phúc của người cư sĩ, Đức Phật dạy bốn điều hạnh phúc, trong đó điều đầu tiên là hạnh phúc do sở hữu tài sản chân chính và điều thứ hai là hạnh phúc do thọ dụng tài sản do mình làm ra bằng nghề nghiệp chân chính.

Ngài không ca ngợi sự lười biếng. Ngài khuyến khích sự siêng năng, nỗ lực và chánh mạng.

Trong kinh, Đức Phật dạy: “Người cư sĩ sống tinh cần, không biếng nhác, khéo léo trong nghề nghiệp mình làm.”

Vì vậy, khi áp lực cuộc sống lớn, điều cần làm không phải là buông xuôi mà là tiếp tục gieo những nhân lành cho tương lai: Học thêm một kỹ năng mới. Đọc thêm một cuốn sách. Tiết kiệm thêm một khoản nhỏ. Mở rộng thêm một mối quan hệ tốt. Giữ gìn thêm một chút sức khỏe.

Mỗi ngày tiến lên một bước. Không cần chạy quá nhanh. Chỉ cần không dừng lại.

Điều thứ ba là thực hành tri túc.

Một nghịch lý của xã hội hiện đại là thu nhập tăng nhưng lo lắng cũng tăng. Nhiều người kiếm được nhiều tiền hơn trước nhưng vẫn không cảm thấy đủ.

Đức Phật dạy: “Biết đủ là tài sản lớn nhất.”

Tri túc không có nghĩa là từ bỏ sự phát triển. Tri túc là không biến cuộc đời thành cuộc chạy đua bất tận với những ham muốn ngày càng lớn hơn. Khi nhu cầu được quản lý tốt, áp lực tài chính sẽ giảm đi rất nhiều. Đôi khi tự do không đến từ việc kiếm nhiều hơn mà đến từ việc cần ít hơn.

Cuối cùng, Đức Phật dạy về sự vô thường.

Không có hoàn cảnh nào tồn tại mãi mãi. Công việc hiện tại sẽ thay đổi. Thị trường sẽ thay đổi. Khó khăn hôm nay rồi cũng thay đổi. Ngay cả những áp lực tưởng chừng không thể vượt qua cũng đang từng ngày biến chuyển. Thấy được vô thường, ta có thêm niềm tin để đi tiếp.

Không bi quan. Không tuyệt vọng. Không buông xuôi. Chỉ kiên trì gieo nhân lành mỗi ngày.

Người hiểu lời Phật dạy không ngồi chờ phép màu. Họ âm thầm học tập. Âm thầm rèn luyện. Âm thầm tích lũy. Âm thầm chuẩn bị cho một cơ hội tốt hơn. Và đến khi nhân duyên chín muồi, họ có đủ năng lực để bước sang một giai đoạn mới của cuộc đời.

Tự do theo lời Phật không phải là muốn gì làm nấy. Tự do là không bị tham lam, sợ hãi và lo âu điều khiển. Tự do là dù đang ở hoàn cảnh nào, tâm vẫn giữ được sự bình an và sáng suốt. Khi ấy, áp lực cuộc sống vẫn còn đó, nhưng nó không còn nhấn chìm được ta nữa.

Ta vẫn làm việc. Ta vẫn gánh vác trách nhiệm. Ta vẫn mưu sinh. Nhưng trong từng bước chân, ta biết mình đang sống tỉnh thức, đang gieo nhân lành và đang đi đúng con đường mà Đức Phật đã chỉ dạy. Và đó mới chính là sự giàu có bền vững nhất của một đời người.

Mong các bạn cùng thực hành cùng hơn 4.000 thành viên nhóm “Thiền trong từng phút giây” mỗi ngày, mỗi giờ, từng phút giây. Nhiệm màu lắm. Thật!

TS. Nguyễn Mạnh Hùng