Nhờ sự hướng dẫn ấy, người học có thể tránh nhiều đường vòng. Tuy nhiên, lòng kính trọng nếu thiếu trí tuệ rất dễ biến thành sùng bái cá nhân, khiến ta lệ thuộc vào đạo sư và xa dần tinh thần tỉnh thức mà Đức Phật chỉ dạy.

Sùng bái đạo sư thường không bắt đầu bằng điều gì quá cực đoan. Ban đầu, người học chỉ kính phục kiến thức, phong thái hoặc năng lực thuyết giảng của vị thầy. Dần dần, họ cho rằng thầy mình luôn đúng, mọi lời nói đều là chân lý, mọi hành động đều mang “mật nghĩa” mà người bình thường không thể hiểu. Từ đó, việc đặt câu hỏi bị xem là bất kính, còn sự hoài nghi chính đáng bị quy kết là thiếu niềm tin.

Trong kinh điển, Đức Phật nhiều lần đề cao sự suy xét và trải nghiệm trực tiếp. Kinh Kālāma khuyên người nghe không nên vội tin chỉ vì điều ấy được truyền tụng, ghi trong kinh sách, phù hợp với truyền thống, do một người có uy tín nói ra, hoặc vì người nói là thầy của mình. Chỉ khi tự mình nhận biết điều ấy đưa đến thiện lành, không bị người trí quở trách và đem lại an lạc, ta mới nên tiếp nhận, thực hành.

Tinh thần ấy không cổ vũ thái độ ngờ vực tất cả hoặc tự cho mình hơn thầy. Đức Phật dạy người học phải biết quan sát, kiểm chứng và chịu trách nhiệm về nhận thức của mình. Niềm tin trong đạo Phật là lòng tin có cơ sở, được soi sáng bởi trí tuệ và được xác chứng qua thực hành, không phải sự giao phó hoàn toàn đời mình cho quyền lực của một cá nhân.

Người thầy chân chính không biến học trò thành bản sao của mình. Vị ấy chỉ đường nhưng không đi thay; trao phương pháp nhưng không đòi người học từ bỏ khả năng suy xét. Một vị thầy đáng kính thường vui khi học trò trưởng thành, có khả năng tự đứng vững trong Chánh pháp. Trái lại, người luôn muốn đệ tử phụ thuộc, tuyệt đối phục tùng và xem mình là cánh cửa duy nhất dẫn đến giải thoát đang đặt bản thân vào vị trí quá lớn.

Dấu hiệu sùng bái xuất hiện khi cộng đồng tu học bắt đầu bảo vệ hình ảnh đạo sư bằng mọi giá. Những câu hỏi hợp lý bị dập tắt; sai phạm được che giấu; người góp ý bị cô lập hoặc công kích. Thậm chí, có người dùng giáo lý về nghiệp, lòng tin hay sự vâng lời để buộc nạn nhân im lặng. Khi ấy, đạo tràng không còn là nơi nuôi dưỡng trí tuệ mà có nguy cơ trở thành một cấu trúc quyền lực khép kín.

Không nên nghĩ người có tài thuyết giảng, khả năng nhiếp chúng hoặc biểu hiện đặc biệt đương nhiên đã đạt chứng ngộ. Sự cuốn hút có thể đến từ giọng nói, kiến thức, kỹ năng tâm lý hay khả năng tạo dựng hình ảnh. Phẩm chất của một người tu cần được nhận biết qua đời sống giới hạnh, sự khiêm cung, cách sử dụng tiền bạc, thái độ với danh lợi và cách họ đối xử với người yếu thế.

Cũng cần phân biệt lòng biết ơn với sự thần thánh hóa. Biết ơn người đã dạy mình là phẩm chất đẹp. Ta có thể kính lễ, phụng sự và gìn giữ những lời dạy đúng đắn của thầy. Nhưng biết ơn không đồng nghĩa với việc phủ nhận sai lầm của thầy hoặc hy sinh lương tri để bảo vệ danh tiếng của một cá nhân. Nếu thầy có hành vi không phù hợp với giới luật và đạo đức, sự im lặng không phải lúc nào cũng là trung thành.

Trong những lời dạy cuối đời, Đức Phật nhấn mạnh việc lấy Chánh pháp và giới luật làm thầy sau khi Ngài diệt độ. Điều đó cho thấy điểm tựa căn bản của người Phật tử không phải là một cá nhân, dù vị ấy có uy tín đến đâu, mà là giáo pháp được thực hành đúng đắn. Con người có thể thay đổi, còn cảm xúc ngưỡng mộ cũng có thể khiến ta nhìn sự việc thiếu khách quan.

Tự mình nương tựa không có nghĩa là tu tập đơn độc hoặc phủ nhận vai trò của Tăng đoàn và thiện tri thức. Ta vẫn cần người hướng dẫn, bạn đồng tu và môi trường nâng đỡ. Nhưng mọi sự hướng dẫn phải được đối chiếu với Chánh pháp, giới luật, nhân quả và những chuẩn mực đạo đức căn bản. Một lời dạy khiến ta tăng tham, sân, si, trở nên cực đoan hoặc gây tổn thương người khác cần được thận trọng xem xét.

Khi gặp điều khiến mình bất an, người học nên bình tĩnh quan sát thay vì vội quy lỗi cho bản thân. Có thể tham khảo ý kiến từ những vị tu hành có giới đức, những người hiểu giáo lý và không thuộc cùng hệ thống quyền lực. Nếu vấn đề liên quan đến tiền bạc, tình dục, bạo lực, đe dọa hoặc xâm phạm pháp luật, cần tìm sự hỗ trợ thích hợp, không nên cho rằng đó chỉ là “thử thách tâm linh” mà mình phải âm thầm chịu đựng.

Về phía người học, nhu cầu sùng bái đôi khi bắt nguồn từ mong muốn có một người quyết định thay mình. Cuộc sống nhiều bất an khiến ta muốn tìm một hình tượng tuyệt đối, có thể giải đáp mọi câu hỏi và bảo đảm con đường phía trước. Nhưng nếu giao toàn bộ quyền phán đoán cho người khác, ta có thể cảm thấy nhẹ nhõm nhất thời nhưng dần đánh mất khả năng tự chịu trách nhiệm.

Tu tập đích thực không làm con người ngày càng nhỏ bé và sợ hãi. Chánh pháp giúp ta bớt tham, bớt sân, bớt si; sống tự chủ, sáng suốt và từ bi hơn. Nếu càng theo một vị thầy, ta càng kiêu mạn vì cho rằng mình thuộc về nhóm đặc biệt, càng xa cách gia đình, càng sợ đặt câu hỏi hoặc không dám rời khỏi cộng đồng, đó là những dấu hiệu cần được nhìn lại.

Cộng đồng Phật giáo lành mạnh cũng cần có cơ chế góp ý, giám sát và xử lý sai phạm minh bạch. Không nên để quyền thuyết giảng, quản lý tài sản và quyết định mọi vấn đề tập trung tuyệt đối vào một người. Việc bảo vệ sự thanh tịnh của Tăng đoàn và niềm tin của Phật tử quan trọng hơn việc gìn giữ hình ảnh hoàn hảo cho bất cứ cá nhân nào.

Kính thầy là truyền thống đáng quý, nhưng kính thầy đúng nghĩa phải đi cùng kính trọng Chánh pháp. Người học biết ơn mà không mù quáng, biết vâng lời nhưng không từ bỏ trí tuệ, biết nương tựa mà không lệ thuộc. Một vị thầy chân chính sẽ đưa học trò đến gần Đức Phật và giáo pháp, chứ không giữ họ quanh hào quang của mình. Cẩn trọng trước sự sùng bái đạo sư cũng chính là bảo vệ niềm tin, phẩm giá và con đường tỉnh thức của mỗi người.