Tuy nhiên, cùng với cơ hội là những hệ lụy ngày càng rõ nét, đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại cách thức hiện diện của tôn giáo trên không gian số.

Về việc này, vừa qua, tại nghị trường, Thượng tọa Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự, Đại biểu Quốc hội đề xuất cần “luật hóa” hoạt động tôn giáo trên không gian mạng, nhằm lấp khoảng trống pháp lý hiện nay. Theo đó, cần ghi nhận rõ quyền thực hành tín ngưỡng trên môi trường số, đồng thời xây dựng hành lang pháp lý chặt chẽ để quản lý.

Đề xuất cũng nhấn mạnh việc làm rõ chủ thể tham gia, trách nhiệm các bên và vai trò của trí tuệ nhân tạo trong hoạt động tôn giáo, nhằm bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng nhưng vẫn ngăn chặn các hành vi lợi dụng, sai lệch trên không gian mạng.

Thực tế cho thấy, mạng xã hội đã trở thành công cụ quan trọng giúp các tôn giáo tiếp cận cộng đồng. Nhiều vị chức sắc, người tu hành sử dụng nền tảng này để chia sẻ giáo lý, hướng dẫn thực hành đời sống thiện lành, góp phần lan tỏa giá trị đạo đức trong xã hội. Những nội dung gần gũi, dễ hiểu, thậm chí được chuyển tải qua các hình thức mới như video, thơ, livestream… đã giúp tôn giáo đến gần hơn với người trẻ và những người chưa có điều kiện tiếp cận trực tiếp.

Như vậy, không gian mạng giúp rút ngắn khoảng cách giữa người truyền đạo và người tiếp nhận. Nếu trước đây, việc tìm hiểu tôn giáo chủ yếu thông qua sách vở hoặc đến tận nơi, thì nay chỉ cần một thiết bị di động, người dùng có thể tiếp cận thông tin đa chiều. Điều này góp phần mở rộng phạm vi ảnh hưởng của tôn giáo trong đời sống hiện đại.

Tuy nhiên, chính sự “mở” và “nhanh” của mạng xã hội cũng tạo ra không ít vấn đề. Một trong những biểu hiện dễ thấy là xu hướng “cá nhân hóa hình ảnh tôn giáo”. Một số cá nhân tận dụng mạng xã hội để xây dựng hình ảnh cá nhân, thậm chí “đánh bóng tên tuổi”, khiến ranh giới giữa truyền bá giáo lý và quảng bá bản thân trở nên mờ nhạt.

Đáng chú ý, không ít nội dung được lan truyền không xuất phát từ chính người tu hành, mà từ cộng đồng theo dõi. Những hình ảnh, thông tin về sinh hoạt cá nhân bị ghi lại, chia sẻ, thậm chí bị “phóng tác” theo hướng cường điệu, làm sai lệch bản chất. Khi đó, mạng xã hội không còn là công cụ truyền thông, mà trở thành môi trường khuếch đại thông tin thiếu kiểm chứng.

Hệ quả là hình ảnh của người tu hành dễ rơi vào trạng thái “bị soi chiếu” liên tục. Chỉ một hành vi thiếu chuẩn mực, một phát ngôn thiếu thận trọng cũng có thể bị lan truyền rộng rãi, kéo theo những đánh giá tiêu cực. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng hình ảnh đã khó, duy trì hình ảnh càng khó hơn, đòi hỏi sự nhất quán trong từng hành vi, lời nói.

Một vấn đề khác là cách cộng đồng tiếp nhận thông tin. Tâm lý “đám đông” trên mạng xã hội khiến nhiều người tiếp cận tôn giáo theo kiểu cảm tính, thiếu nền tảng. Việc so sánh, phán xét, thậm chí công kích cá nhân diễn ra khá phổ biến, làm méo mó không gian văn hóa tôn giáo vốn cần sự tĩnh lặng và tôn trọng.

Trong khi đó, hoạt động truyền thông tôn giáo hiện nay chủ yếu dừng ở việc ghi nhận, phản ánh mặt tích cực. Những nội dung phản biện, làm rõ sai lệch, hoặc cảnh báo hiện tượng lợi dụng tôn giáo để trục lợi còn hạn chế. Điều này khiến không gian mạng thiếu đi sự cân bằng cần thiết, tạo điều kiện cho những biểu hiện lệch chuẩn tồn tại và lan rộng.

Đặt trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là “có nên hiện diện trên mạng xã hội hay không”, mà là “hiện diện như thế nào”. Bởi rõ ràng, mạng xã hội là xu thế không thể đảo ngược. Vấn đề nằm ở cách sử dụng công cụ này sao cho đúng với tinh thần và giá trị của tôn giáo.

Với người tu hành, điều quan trọng là giữ được chuẩn mực trong hành vi, lời nói, cả trong đời thực lẫn trên không gian mạng. Sự giản dị, khiêm cung, nhất quán - những giá trị cốt lõi của đời sống tu hành - cần được thể hiện rõ ràng hơn bao giờ hết. Trong một môi trường mà mọi thứ đều có thể bị ghi lại và lan truyền, mỗi hành vi nhỏ đều mang ý nghĩa lớn.

Với cộng đồng, cần có thái độ tiếp cận tỉnh táo hơn. Không nên thần tượng hóa hay “tôn sùng” một cách thiếu kiểm chứng, cũng không nên vội vàng phán xét dựa trên những thông tin chưa rõ ràng. Tôn giáo, suy cho cùng, không phải là những hình ảnh hào nhoáng trên mạng, mà là giá trị thực hành trong đời sống.

Ở góc độ quản lý và truyền thông, cần tăng cường vai trò định hướng, cung cấp thông tin chính xác, đồng thời kịp thời phản ánh những biểu hiện lệch chuẩn. Việc này không nhằm tạo ra sự đối đầu, mà để bảo vệ sự trong sáng của tôn giáo và niềm tin của cộng đồng.

Mạng xã hội, tự thân nó không xấu. Vấn đề nằm ở cách con người sử dụng. Trong lĩnh vực tôn giáo, điều này càng trở nên nhạy cảm, bởi liên quan trực tiếp đến niềm tin và đời sống tinh thần của xã hội.

Lan tỏa hay lệch chuẩn - ranh giới ấy rất mong manh. Và để giữ được sự cân bằng, cần không chỉ một phía, mà là sự tỉnh táo từ cả người truyền tải lẫn người tiếp nhận.