Cùng một sự kiện, nhưng hai truyền thống lớn của Phật giáo - Bắc truyền và Nam truyền - lại chọn những thời điểm khác nhau để tưởng niệm. Sự khác biệt này không chỉ là vấn đề nghi lễ, mà còn gợi mở những câu hỏi học thuật sâu hơn về lịch sử và lịch pháp.

Theo truyền thống Nam truyền, ngày Đức Phật nhập Niết-bàn được tổ chức trùng với ngày Đản sanh và Thành đạo, trong lễ Tam hợp Vesak - thường rơi vào ngày trăng tròn tháng Vesākha. Trong khi đó, Phật giáo Bắc truyền lại tưởng niệm sự kiện này vào ngày rằm tháng Hai âm lịch. Hai cách xác định khác nhau, nhưng đều có cơ sở từ kinh điển và lịch pháp riêng.

Điều đáng chú ý là, khi khảo sát các nguồn tư liệu từ kinh điển Pāli đến Hán tạng, phần lớn đều thống nhất một điểm: Đức Phật nhập Niết-bàn vào ngày trăng tròn, tức ngày rằm. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ “tháng nào” - và đây chính là điểm gây ra nhiều cách hiểu khác nhau.

Đức Phật Niết-bàn.

Trong các kinh văn, tháng Vesākha thường được nhắc đến như thời điểm Đức Phật viên tịch. Nhưng khi đi sâu vào lịch pháp Ấn Độ cổ đại, ta mới thấy sự phức tạp. Ấn Độ không có một hệ lịch duy nhất, mà tồn tại nhiều hệ lịch song song: âm lịch, dương lịch và âm-dương lịch. Đặc biệt, có hai cách tính tháng khác nhau - một lấy ngày không trăng làm đầu tháng, một lấy ngày trăng tròn làm đầu tháng. Điều này khiến cùng một mốc thời gian có thể lệch nhau đến nửa tháng.

Không chỉ vậy, trong các hệ lịch khác nhau, tháng Vesākha có thể được xem là tháng thứ nhất, thứ hai hoặc thậm chí thứ tư trong năm. Vì vậy, nếu chỉ dựa vào tên gọi “Vesākha” để xác định thời điểm theo lịch hiện đại, sẽ rất dễ dẫn đến nhầm lẫn.

Chính vì thế, nhiều nhà nghiên cứu đã không chỉ dựa vào lịch pháp, mà kết hợp thêm các yếu tố khác như tuổi thọ của Đức Phật, mùa hoa sāla và điều kiện thời tiết trong chuyến du hành cuối cùng của Ngài.

Theo kinh điển, Đức Phật nhập Niết-bàn ở tuổi 80. Điều này được Ngài xác nhận nhiều lần trong những ngày cuối cùng của cuộc đời. Đặc biệt, trước khi viên tịch ba tháng, Ngài đã tuyên bố thời điểm nhập Niết-bàn, và trong suốt khoảng thời gian đó, tuổi của Ngài vẫn là 80 - cho thấy sự kiện này diễn ra trước khi bước sang năm mới theo lịch Ấn Độ .

Nếu đối chiếu với các lễ hội truyền thống Ấn Độ, đặc biệt là lễ Holi - một lễ hội lớn diễn ra vào cuối mùa đông, đầu mùa xuân, thường được xem như Tết cổ truyền - thì có thể suy ra rằng Đức Phật nhập Niết-bàn trước thời điểm này. Điều đó gợi ý rằng sự kiện diễn ra vào khoảng cuối mùa đông hoặc đầu mùa xuân, chứ không phải mùa hạ như nhiều người vẫn nghĩ.

Một yếu tố quan trọng khác là hoa sāla - loài cây gắn liền với sự kiện Đức Phật nhập Niết-bàn. Kinh điển mô tả rằng hai cây sāla nở hoa trái mùa, hoa rơi phủ lên thân Đức Phật. Theo nghiên cứu thực vật học hiện đại, cây sāla thường nở hoa từ mùa đông đến đầu mùa hạ, tức khoảng từ tháng 1 đến tháng 4 dương lịch.

Nếu hiểu chi tiết “nở hoa trái mùa” theo nghĩa biểu tượng văn hóa, thì vẫn có thể khẳng định rằng thời điểm đó nằm trong khoảng chuyển giao giữa mùa đông và mùa xuân. Điều này càng củng cố giả thuyết rằng Đức Phật nhập Niết-bàn không phải vào giữa mùa hạ, mà sớm hơn nhiều.

Ngoài ra, điều kiện thời tiết trong chuyến du hành cuối cùng của Đức Phật cũng là một căn cứ đáng chú ý. Theo kinh Đại-bát Niết-bàn, Ngài đã đi bộ một quãng đường dài từ Vesāli đến Kusinārā, cùng với hàng trăm vị Tỳ-kheo. Hành trình này bao gồm việc vượt qua các con sông lớn. Nếu diễn ra vào mùa mưa, điều này gần như không thể thực hiện. Do đó, thời điểm thích hợp nhất phải là mùa khô - trước tháng 5 dương lịch.

Thêm vào đó, nhiều sự kiện quan trọng trong đêm Đức Phật nhập Niết-bàn diễn ra dưới ánh trăng, không có ghi nhận về việc sử dụng đèn đuốc. Điều này phù hợp với giả thiết rằng đó là một đêm trăng tròn - chi tiết được nhiều kinh điển xác nhận.

Từ việc tổng hợp các yếu tố: kinh điển, lịch pháp, thực vật học và điều kiện thời tiết, có thể đưa ra một nhận định mang tính tham khảo: Đức Phật nhập Niết-bàn vào một đêm trăng tròn, trong khoảng cuối mùa đông - đầu mùa xuân, trước khi diễn ra lễ hội năm mới Holi của Ấn Độ.

Nếu quy chiếu tương đối sang âm lịch Việt Nam, thời điểm này có thể gần với rằm tháng Giêng. Trong khi đó, ngày rằm tháng Hai - như truyền thống Bắc truyền hiện nay - vẫn là một cách xác định có cơ sở, dù có thể chênh lệch so với mốc lịch sử nguyên thủy.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả không nằm ở việc xác định chính xác ngày tháng. Bởi dù tổ chức vào thời điểm nào, ý nghĩa của sự kiện Đức Phật nhập Niết-bàn vẫn không thay đổi. Đó là lời nhắc về vô thường, về sự chấm dứt của một thân xác, nhưng không phải là sự mất đi của chân lý.

Những khác biệt về thời gian tưởng niệm, suy cho cùng, cũng phản ánh sự đa dạng của truyền thống Phật giáo - nơi mỗi cộng đồng có cách tiếp cận riêng, nhưng cùng hướng về một giá trị chung.

Và có lẽ, thay vì chỉ dừng lại ở câu hỏi “ngày nào”, điều đáng quan tâm hơn là: từ sự kiện ấy, ta hiểu gì về vô thường, về đời sống, và về chính mình.

Thích Tâm Nhơn