Ví dụ như một bát cơm. Nếu hỏi người đời điều gì đáng quý ở bát cơm ấy, đa số sẽ trả lời: "Ăn ngon, no bụng". Đó là cái nhìn rất tự nhiên của cuộc sống thường ngày.

Nhưng Đức Phật nhìn khác. Ngài không chỉ nhìn bát cơm khi còn trên mâm hay lúc vừa đưa vào miệng, mà thấy trọn vẹn cả tiến trình của nó: từ lúc ăn vào, tiêu hóa rồi thải ra ngoài. Cái nhìn ấy bao quát cả nhân lẫn quả, cả sinh lẫn diệt, chứ không dừng ở cảm giác dễ chịu nhất thời.

Chính vì thấy rõ bản chất ấy, Đức Phật nhận ra rằng mọi khoái lạc của dục lạc thế gian đều vô thường. Chúng đem lại niềm vui trong chốc lát nhưng không thể tồn tại mãi, và cuối cùng vẫn dẫn đến sự đổi thay, tiếc nuối hoặc khổ đau.

Điều Đức Phật tìm kiếm không phải là một niềm vui tạm bợ như thế. Ngài mong cầu một hạnh phúc không còn bị chi phối bởi sinh diệt, không còn lệ thuộc vào điều kiện bên ngoài và không còn vận hành theo quy luật của dục lạc.

Đó cũng là lý do Ngài từ bỏ cung điện, gia đình, quyến thuộc và mọi điều thân thuộc để bước vào đời sống viễn ly. Sự từ bỏ ấy không phải vì chán ghét cuộc đời, mà vì muốn tìm ra con đường chấm dứt tận gốc mọi khổ đau.

Trong hành trình ấy, Đức Phật như tự nhắc chính mình: "Ta đến thế gian này một mình, rồi cũng sẽ ra đi một mình. Không ai thuê ta sinh ra, cũng chẳng ai thuê ta phải chết. Ta không mắc nợ bất kỳ ai. Vì vậy, nếu điều gì được thế gian xem là đúng nhưng trái với chân lý và lương tâm, ta nhất định sẽ không làm."

Sau đó, Ngài tự đặt cho mình một câu hỏi vô cùng quan trọng: "Đã được sinh làm người, điều cao quý nhất mà ngươi thật sự mong cầu là gì?". Nhưng trước khi trả lời, Ngài còn đặt ra những điều kiện rất nghiêm khắc.

Ngài yêu cầu chính mình phải tuyệt đối trung thực. Câu trả lời ấy phải được xem như một lời nguyện không thể thay đổi. Một khi đã xác quyết thì không được phản bội chính mình, không để bất kỳ điều gì làm lay chuyển quyết tâm ban đầu.

Và khi đã thấy rõ, Đức Phật xác định: "Ta chỉ mong cầu một hạnh phúc cao thượng nhất, chắc thật nhất; một hạnh phúc sẽ không bao giờ biến đổi thành điều gì khác. Ngoài điều ấy, ta không còn mong cầu bất cứ điều gì trên thế gian này."

Từ đó, Ngài giữ trọn lời nguyện ấy cho đến cuối cùng. Không để bất kỳ dục lạc, danh vọng hay cám dỗ nào bám dính vào tâm như một vết nhơ. Với nghị lực phi thường, Ngài không ngừng tinh tấn truy cầu chân lý cho đến ngày hoàn toàn giác ngộ và chứng đắc giải thoát (Vimutti).

Con đường ấy cũng là lời nhắc nhở cho mỗi người. Nếu chúng ta thật sự chân thành với chính mình, thật sự biết mình đang tìm kiếm điều gì và kiên trì sống đúng với điều ấy, thì chân lý sẽ không lẩn tránh chúng ta.

Ngược lại, nếu luôn tự dối mình thì rất khó tìm được hạnh phúc chân thật. Nhiều người vẫn nói mình muốn bình an nhưng lại nuôi dưỡng tham lam, sân hận và ganh ghét. Miệng nói muốn hạnh phúc nhưng hành động lại không ngừng gieo nhân của khổ đau.

Đức Phật không chỉ dạy con người tìm kiếm hạnh phúc, mà còn dạy phải nhìn sâu vào bản chất của hạnh phúc ấy. Hạnh phúc dựa trên dục lạc luôn mong manh; chỉ có hạnh phúc của trí tuệ và giải thoát mới là điều không bị thời gian hay hoàn cảnh làm thay đổi.

Vì thế, điều quan trọng không phải là hỏi cuộc đời sẽ cho ta bao nhiêu niềm vui, mà là tự hỏi mình có đủ trung thực để sống với điều cao quý nhất mà mình đã chọn hay chưa. Bởi nhiều khi, điều phản bội chúng ta không phải người khác, mà chính là bản thân mình khi biết đâu là thuốc độc nhưng vẫn uống, biết đâu là lửa nhưng vẫn lao vào. Chính sự không thành thật với mình mới là chướng ngại lớn nhất trên con đường đi tìm hạnh phúc chân thật.