Đức Phật chưa bao giờ dạy con người từ bỏ thế giới giác quan. Ngài chỉ dạy hãy hiểu cơ chế hoạt động của nó.

Đức Phật dạy rằng mọi nhận thức của con người đều bắt đầu từ sự gặp gỡ giữa sáu căn và sáu trần. Khi sự tiếp xúc ấy xảy ra, sáu thức liền phát sinh, mở đầu cho cả một chuỗi cảm xúc, suy nghĩ và hành động. Hiểu được cơ chế này, người học Phật sẽ biết vì sao mình vui, buồn, yêu, ghét và quan trọng hơn là học cách dừng lại trước khi khổ đau lớn lên.

1.

Một buổi tối, tôi đang làm việc thì điện thoại báo có tin nhắn. Chỉ nghe tiếng "ting", tâm đã khởi lên sự tò mò. Mở ra xem, hóa ra chỉ là quảng cáo. Thất vọng một chút, tôi tắt màn hình rồi tiếp tục làm việc. Chỉ vài phút sau, lại một tiếng báo khác. Lần này là tin nhắn của người thân. Tâm liền vui vẻ. Cùng một âm thanh, nhưng cảm xúc hoàn toàn khác nhau. Điều gì đã diễn ra trong vài giây ngắn ngủi ấy?

2.

Đức Phật giải thích rất rõ: khi tai (nhĩ căn) tiếp xúc với âm thanh (thanh trần), nhĩ thức phát sinh. Đó là sự nhận biết có tiếng động. Nếu là mắt nhìn hình ảnh thì phát sinh nhãn thức; mũi ngửi mùi thì phát sinh tỷ thức; lưỡi nếm vị sinh thiệt thức; thân chạm xúc sinh thân thức; ý tiếp xúc với các ý niệm thì sinh ý thức. Sáu thức chính là sáu sự nhận biết tương ứng với sáu căn.

3.

Điều cần lưu ý là thức không tồn tại độc lập. Đức Phật ví nó giống như ngọn lửa. Muốn có lửa phải có nhiên liệu. Muốn có nhãn thức phải có mắt và hình sắc. Thiếu một trong hai, sự nhận biết ấy không xuất hiện. Vì vậy, thức không phải một linh hồn thường hằng, mà chỉ là hiện tượng sinh khởi khi đủ nhân duyên.

4.

Hiểu điều này giúp ta thấy nhận thức của mình không phải lúc nào cũng đúng tuyệt đối. Có khi mắt nhìn nhầm. Có khi tai nghe chưa rõ. Có khi ý thức suy diễn rồi kết luận sai. Không ít mâu thuẫn trong gia đình, nơi làm việc hay ngoài xã hội bắt đầu từ những nhận thức chưa đầy đủ nhưng lại được xem là sự thật.

5.

Ngày nay, điều đó càng dễ xảy ra. Một đoạn video chỉ dài vài chục giây cũng đủ khiến hàng nghìn người nổi giận. Một bức ảnh cắt khỏi bối cảnh có thể làm cộng đồng mạng tranh cãi suốt nhiều ngày. Thật ra, điều mỗi người thấy chỉ là phần rất nhỏ của sự việc. Nhưng ý thức lại nhanh chóng thêm thắt, suy diễn rồi kết luận.

6.

Đức Phật gọi quá trình ấy là sự vận hành tự nhiên của tâm khi chưa có chánh niệm. Sau khi thức sinh khởi, con người thường lập tức phân biệt thích hay không thích, đúng hay sai, của mình hay của người khác. Từ đó tham ái, sân hận và si mê tiếp tục phát triển. Khổ đau không sinh ra ngay từ lúc nhìn hay nghe, mà lớn dần từ những phản ứng nối tiếp sau đó.

7.

Có một ví dụ rất gần gũi. Hai người cùng đi ngang một quán ăn. Một người ngửi thấy mùi thơm thì vui vẻ vì sắp được thưởng thức món mình thích. Người kia vừa khỏi bệnh, ngửi mùi dầu mỡ lại thấy khó chịu. Mùi hương không thay đổi. Thứ thay đổi là nhận thức và kinh nghiệm của mỗi người. Điều này cho thấy thức luôn chịu ảnh hưởng bởi ký ức, thói quen và tâm trạng.

8.

Bởi vậy, người học Phật không vội tin hoàn toàn vào cảm nhận đầu tiên của mình. Thay vì phản ứng ngay, họ tập quan sát. "Đây chỉ là điều mắt đang thấy." "Đây chỉ là âm thanh tai đang nghe." "Đây chỉ là một ý nghĩ vừa xuất hiện." Chính sự quan sát ấy giúp tâm không bị cuốn theo dòng phản ứng tự động.

9.

Trong thiền tập, hành giả thường được hướng dẫn nhận biết từng hiện tượng đang xảy ra. Thấy thì chỉ biết là đang thấy. Nghe thì chỉ biết là đang nghe. Đau thì biết có cảm giác đau. Không thêm câu chuyện phía sau. Nhờ vậy, sáu thức vẫn vận hành nhưng không còn kéo theo vô số vọng tưởng như trước.

10.

Một điều thú vị là khoa học thần kinh hiện đại cũng cho thấy bộ não không phản ánh thế giới một cách nguyên vẹn. Não luôn chọn lọc, diễn giải và bổ sung thông tin dựa trên kinh nghiệm đã có. Điều này rất gần với những gì Đức Phật đã chỉ ra hơn hai mươi lăm thế kỷ trước về tính duyên sinh của nhận thức.

11.

Khi hiểu cơ chế của sáu thức, ta sẽ bớt tranh cãi hơn. Không phải ai nhìn một sự việc cũng thấy giống nhau. Không phải ai nghe một câu nói cũng hiểu giống nhau. Điều mình cho là hiển nhiên, người khác có thể tiếp nhận hoàn toàn khác. Từ đó, lòng bao dung cũng lớn dần.

12.

Hiểu sáu thức còn giúp ta cẩn trọng trong việc nuôi dưỡng tâm. Nếu mỗi ngày chỉ tiếp xúc với những hình ảnh bạo lực, lời nói độc hại và thông tin tiêu cực thì sáu thức cũng bị ảnh hưởng theo. Ngược lại, đọc sách lành, gần gũi người thiện, nghe chánh pháp sẽ tạo điều kiện để những nhận thức tích cực phát triển.

13.

Đức Phật chưa bao giờ dạy con người từ bỏ thế giới giác quan. Ngài chỉ dạy hãy hiểu cơ chế hoạt động của nó. Khi biết mọi nhận thức đều sinh khởi do nhân duyên, ta sẽ khiêm tốn hơn với những điều mình nghĩ là đúng và bình tĩnh hơn trước những điều trái ý.

14.

Người có trí tuệ không phải là người nhìn thấy nhiều hơn người khác, mà là người biết rằng điều mình đang thấy chưa chắc đã là toàn bộ sự thật. Chính nhận thức ấy mở ra cánh cửa của sự lắng nghe, đối thoại và học hỏi không ngừng.

15.

Sáu căn mở ra thế giới, sáu trần là những gì thế giới mang đến, còn sáu thức là sự nhận biết phát sinh trong từng khoảnh khắc. Toàn bộ quá trình ấy diễn ra liên tục như dòng nước chảy. Nếu không có chánh niệm, ta sẽ bị cuốn theo dòng chảy ấy mà không hay biết. Nhưng khi hiểu được cơ chế vận hành của sáu căn, sáu trần và sáu thức, mỗi lần nhìn, nghe hay suy nghĩ đều có thể trở thành cơ hội để nuôi lớn trí tuệ. Đó cũng là bước đầu tiên để tâm không còn làm nô lệ cho những gì nó tiếp xúc mỗi ngày.