Mỗi ngày, chúng ta nhìn hàng nghìn hình ảnh, nghe vô số âm thanh, đọc không biết bao nhiêu thông tin trên mạng xã hội. Có điều gì đó rất nhỏ diễn ra trong từng khoảnh khắc tiếp xúc ấy mà ít người để ý: chính từ đây, hạnh phúc hay khổ đau bắt đầu hình thành. Đức Phật gọi đó là sự gặp gỡ giữa sáu căn và sáu trần.

1.

Một buổi sáng, tôi ngồi trong quán cà phê thì hai người bạn cùng nhìn thấy một chiếc ô tô sang trọng chạy ngang. Người thứ nhất trầm trồ ngưỡng mộ, tự nhủ sẽ cố gắng làm việc để một ngày sở hữu nó. Người thứ hai lại thở dài, cho rằng cuộc đời bất công vì mình mãi nghèo. Cùng một chiếc xe, nhưng hai tâm trạng hoàn toàn khác nhau. Điều đó khiến tôi nhớ đến lời Đức Phật: khổ đau không nằm ở sự vật, mà bắt đầu từ cách tâm tiếp xúc với sự vật.

2.

Trong giáo lý, Đức Phật chia con người thành sáu căn gồm mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Đây là sáu "cánh cửa" giúp chúng ta tiếp xúc với thế giới bên ngoài. Đối diện với sáu căn là sáu trần: sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp. "Pháp" ở đây không chỉ là giáo pháp mà là mọi đối tượng của tâm, bao gồm ký ức, ý nghĩ, tưởng tượng, cảm xúc...

3.

Khi mắt gặp hình ảnh, tai nghe âm thanh, mũi ngửi mùi hương hay ý tiếp xúc với một suy nghĩ, sự nhận biết lập tức phát sinh. Chuỗi vận hành ấy diễn ra nhanh đến mức ta tưởng rằng mọi cảm xúc đều xuất hiện một cách tự nhiên. Thực ra, Đức Phật đã chỉ rất rõ: nếu không có sự tiếp xúc giữa căn và trần thì sẽ không có những phản ứng tiếp theo.

4.

Điều này giống như một ngôi nhà có sáu cánh cửa. Nếu cửa luôn mở, bất cứ ai cũng có thể bước vào. Nếu chủ nhà không tỉnh táo, khách tốt lẫn khách xấu đều sẽ làm chủ căn nhà ấy. Sáu căn cũng vậy. Chúng luôn mở ra với cuộc đời. Nhưng điều quyết định không phải là đóng cửa, mà là biết mình đang tiếp nhận điều gì.

5.

Thời Đức Phật, sáu trần chủ yếu là những gì con người gặp trong đời sống hằng ngày. Ngày nay, sáu trần còn xuất hiện dày đặc trên màn hình điện thoại. Chỉ vài phút lướt mạng, mắt đã tiếp xúc hàng trăm hình ảnh, tai nghe hàng chục đoạn video, ý tiếp nhận vô số thông tin. Chưa bao giờ sáu căn phải làm việc nhiều như thời đại số.

6.

Bởi vậy, không ít người vừa thức dậy đã cầm điện thoại. Chỉ cần đọc một dòng tin tiêu cực, tâm trạng cả ngày bị ảnh hưởng. Chỉ cần xem một hình ảnh hào nhoáng, lòng tham liền khởi lên. Chỉ cần một bình luận xúc phạm, cơn giận bùng phát. Tất cả đều bắt đầu từ một lần tiếp xúc rất nhỏ mà ta không hề hay biết.

7.

Đức Phật không dạy người học đạo phải bịt mắt, bịt tai hay trốn tránh cuộc đời. Ngài chỉ dạy hãy hộ trì các căn. Hộ trì không có nghĩa là khước từ thế giới, mà là biết quan sát tâm mình khi tiếp xúc với thế giới. Mắt vẫn nhìn nhưng không để lòng tham lôi kéo. Tai vẫn nghe nhưng không để lời thị phi thiêu đốt nội tâm.

8.

Ví dụ, khi nhìn thấy người khác thành công, ta có hai lựa chọn. Một là khởi tâm ganh tỵ. Hai là khởi tâm hoan hỷ và xem đó là động lực để mình cố gắng. Sáu căn không quyết định hạnh phúc hay đau khổ. Chính thái độ của tâm sau khi tiếp xúc mới quyết định điều đó.

9.

Đức Phật ví người thiếu chánh niệm giống như ngọn lá khô trước cơn gió. Hình ảnh đẹp thì vui. Lời chê thì buồn. Tin xấu thì lo lắng. Tin tốt thì hân hoan. Cuộc đời cứ kéo tâm mình đi hết hướng này sang hướng khác. Đến cuối ngày, thân không làm việc quá nhiều nhưng tâm thì đã kiệt sức.

10.

Ngược lại, người có chánh niệm vẫn sống giữa cuộc đời nhưng biết dừng lại trước khi phản ứng. Họ nhìn một sự việc rồi tự hỏi: "Điều này có đáng để sân không?", "Thông tin này có thật không?", "Mình có cần phản ứng ngay không?". Chính khoảng dừng rất ngắn ấy là nơi trí tuệ bắt đầu xuất hiện.

11.

Ngày nay, nhiều chuyên gia tâm lý cũng khuyên con người hạn chế tiếp xúc quá nhiều với các thông tin tiêu cực. Điều đó rất gần với tinh thần hộ trì sáu căn trong Phật giáo. Không phải vì sợ cuộc đời, mà vì biết rằng tâm cũng cần được chăm sóc giống như cơ thể.

12.

Muốn tâm bình an, đôi khi điều cần làm không phải là tìm thêm niềm vui, mà là bớt đưa những "rác thông tin" vào sáu căn. Một cuốn sách hay, một bản nhạc nhẹ, một cuộc trò chuyện tử tế hay vài phút ngắm cây xanh có thể nuôi dưỡng tâm tốt hơn hàng giờ lướt mạng vô thức.

13.

Thực tập này bắt đầu từ những việc rất nhỏ. Ăn cơm thì biết mình đang ăn. Nghe người khác nói thì lắng nghe trọn vẹn. Đi trên đường thì quan sát cảnh vật bằng tâm thư thái. Khi cầm điện thoại, hãy tự hỏi mình mở nó vì công việc hay chỉ vì thói quen. Đó đều là cách gìn giữ sáu căn.

14.

Đức Phật từng dạy rằng người biết phòng hộ các căn sẽ giống như người lính giữ thành luôn tỉnh thức trước mọi cổng ra vào. Thành trì ấy không đóng kín, nhưng cũng không để bất cứ điều gì tự do xâm nhập. Một nội tâm được bảo vệ như vậy sẽ ít bị tham, sân, si chi phối hơn.

15.

Sáu căn và sáu trần vốn không phải là nguyên nhân của khổ đau. Chúng chỉ là những cánh cửa kết nối con người với thế giới. Điều quyết định nằm ở người giữ cửa. Khi có chánh niệm và trí tuệ, mỗi lần nhìn, nghe, ngửi, nếm, chạm hay suy nghĩ đều có thể trở thành cơ hội để hiểu mình sâu hơn. Và khi biết quay về làm chủ sáu cánh cửa ấy, ta cũng đang học cách làm chủ chính cuộc đời mình.